Oorlog is altijd een nederlaag

Frankrijk wil de strijd tegen IS intensiveren. Maar is geweld gerechtvaardigd als ook onschuldige burgers slachtoffer worden?

Angst, woede, verdriet, wraak, hoop. Reacties op de aanslagen in Parijs vertoonden al deze aspecten. Politieke reacties waren er natuurlijk ook: strengere beveiliging, hardere aanvallen op IS. Het woord 'oorlog' viel. Uit de christelijke traditie klinkt intussen de oproep dat je kwaad niet met kwaad moet vergelden. 'Als iemand je op de wang slaat', zei Jezus, 'bied hem dan ook de andere wang aan'. Tegelijk draagt de overheid volgens Paulus het zwaard om rechtvaardig te straffen. Hoe moeten we reageren op terreur?

"Je moet twee categorieën niet door elkaar halen", zegt Wim van Vlastuin. "Je hebt aan de ene kant het koninkrijk van God en aan de andere kant verschillende koninkrijken in de geschiedenis. Augustinus en Luther maakten dit onderscheid tussen die twee 'rijken' al. De eigenschappen van het koninkrijk van God kun je niet één op één in politiek beleid omzetten. Jezus zegt bijvoorbeeld tegen een vrouw die overspel gepleegd heeft: 'Ik veroordeel u niet'. Maar dat betekent nog niet dat wij de gevangenissen maar moeten openzetten en dat rechters zonder werk zitten. Jezus spreekt als zaligmaker en niet als een burgerlijk ambtenaar. Tegen de moordenaar aan het kruis zegt Jezus: 'Heden zult u met mij in het paradijs zijn'. Hij vergeeft hem zijn zonden. Maar intussen blijft de moordenaar wel gewoon aan dat kruis hangen."

Voor Van Vlastuin, hoogleraar theologie en spiritualiteit van het gereformeerd protestantisme aan de Vrije Universiteit Amsterdam, betekent dit dat de overheid geweld mag en zelfs moet gebruiken om haar onderdanen te beschermen. "In Gods koninkrijk is het centrale woord barmhartigheid. Daar geldt dat je de ander 'zeventig maal zeventig maal' vergeeft. Maar in aardse relaties moet iemand de gevangenis in. Er moet gerechtigheid geschieden. Barmhartigheid en gerechtigheid sluiten elkaar niet uit, maar in."

Maar je kunt dat toch niet zo scherp van elkaar scheiden? Alsof Gods wereld en de mensenwereld twee gescheiden circuits zijn?

"Scheiden: nee. Maar je moet ze wel onderscheiden. Kijk, als je het onderscheid niet maakt ben je 'dopers' bezig", zegt Van Vlastuin, verwijzend naar de wederdopers die ten tijde van de Reformatie Gods koninkrijk op aarde wilden stichten. "Dan wil je het koninkrijk der hemelen dus in het heden trekken, en dat kan niet. In de eerste christelijke gemeente hadden ze alles gemeenschappelijk. Maar dat heft de hele notie van bezit niet op. Bezit, en het recht om jezelf te verdedigen, het blijven geldige en nodige burgerlijke categorieën. Dit is mijn kritiek op christenen die pacifist willen zijn."

Ook Gerard de Korte, bisschop van het bisdom Groningen-Leeuwarden en Theoloog des vaderlands brengt een onderscheid ter sprake tussen de manieren waarop mensen in de Bijbel reageren op geweld. "Je hebt de lijn van de oudtestamentische Lamech, die zei: 'Voor een schram sla ik iemand dood'. Dat is buitenproportioneel geweld. Je hebt verder het bekende principe 'oog om oog, tand om tand', dat zou je proportioneel kunnen noemen. En dan heb je Jezus die oproept om de andere wang toe te keren. Dat laatste lijkt mij vooral een oproep voor een-op-eensituaties. De overheid heeft voor het collectief te zorgen. Zij mag geweld hanteren, dat is haar 'geweldsmonopolie'. Tegen Hitler werd terecht ook geweld gebruikt. Dat kwaad moest vernietigd worden. De katholieke traditie erkent daarom de 'rechtvaardige oorlog', maar die is aan scherpe criteria onderworpen. Ze moet bijvoorbeeld niet tegen burgers gericht zijn. Oorlog is soms nodig, maar nooit mooi. Oorlog is altijd een nederlaag."

Daarom maken zowel Van Vlastuin als De Korte zich ernstige zorgen over de geïntensiveerde bombardementen op IS, die onvermijdelijk veel burgerslachtoffers maken. De Korte: "Ik begrijp de Franse reactie, maar het is niet iets om trots op te zijn. Hier lijkt vooral wraak in het geding te zijn. Een reactie vanuit de onderbuik." Van Vlastuin: "Er zijn inmiddels honderdduizend bommen gegooid op veertigduizend IS-strijders. Hoe effectief is dat? En hoeveel burgerslachtoffers heb je dan gemaakt? Ik huiver bij die gedachte."

Je kunt IS als een meute kwaadaardige honden zien die uitgeroeid moet worden, maar ook IS-strijders zijn mensen. Medemensen. Is het goed om je 'in te leven' in wie zij zijn, of ben je dan alleen maar romantisch-naïef?

De Korte: "Ja, hoe kijk je naar de daders? Als ik afbeeldingen van die strijders zie, dan ogen ze eigenlijk helemaal niet zo gevaarlijk. Ik blijf ze als door God geschapen mensen zien. Verknipte mensen die helaas volstrekt de fout in gegaan zijn. Daar zit diepe tragiek in. Hoe die jongens hun leven vergooid hebben! Dat ze toch zo verblind zijn geraakt en dat het geweld in hen gevaren is. Wat beweegt de daders van zulke aanslagen? Dat is een moeilijke vraag. Dat heeft ongetwijfeld deels met gevoelens van vernedering en uitsluiting te maken. Er is voor veel van die jongeren geen toekomst in het Westen. Maar er zitten genoeg geslaagde types onder de terroristen, voor wie hier wel degelijk een hoopvolle toekomst lag. Ze hebben kritiek op de decadentie van het Westen. De terroristen in Parijs keerden zich tegen 'afgodsdienaren op een feest van de perversiteit'."

Met de beste wil van de wereld kan De Korte die kritiek niet meemaken. "Zonder angst op vrijdagavond een wijntje drinken, of naar een concert of een voetbalwedstrijd gaan. Dat hoort bij onze samenleving. Ik ben geneigd Mark Rutte bij te vallen dat we hier gewoon op een heel mooi stukje wereld wonen. Je hoeft hier niet bang te zijn om zomaar opgepakt en gemarteld te worden. We leven in een welvaartsstaat. Het is in zekere zin het begin van het paradijs. Maar de decadente kanten zijn er ook wel degelijk. Vooral de geldzucht die een grote greep op allerlei segmenten van de samenleving heeft, of de invloed van pornografie op onze visie op seksualiteit. Daar kijk ik als christen kritisch naar. Maar mijn blik helt over naar het positieve: in Noord-West Europa hebben we mooie dingen gerealiseerd die we moeten koesteren."

Van Vlastuin: "Ik kan het me voorstellen dat je anders naar een terrorist kijkt als je die persoonlijk gekend hebt. IS-strijders zijn mensen met een gezicht, met gaven en verlangens. Het zijn kostbare schepselen en dat brengt met zich mee dat het oefenen van gerechtigheid omwille van de publieke veiligheid met pijn in het hart gebeurt. Een opvoeder heeft wel eens meer pijn van een maatregel dan het kind of de leerling."

De Korte pleit in alles voor een reactie van temperantia, de christelijke deugd van de zelfbeheersing. Dat resulteert voor hem ook in kritiek op de media. "Na de aanslagen in Parijs werd hetzelfde nieuws eindeloos herhaald. NRC Handelsblad besteedde nog dagenlang tien pagina's aan dit nieuws. Ook als er vervolgens dingen gebeuren die loos alarm zijn, wordt dat uitgebreid gebracht. Zo wek je de indruk dat onze samenleving in de greep van angst is. En dat is niet zo. Als je het nieuws volgt, krijg je dus een vertekend beeld van de samenleving. Het meeste gaat nog altijd gewoon goed. De meeste auto's zijn niet betrokken bij de ongelukken waar je over hoort, maar brengen hun passagiers veilig thuis. Ik laat hier daarom de wijsheid klinken die paus Franciscus onlangs aanhaalde: 'Eén vallende boom maakt meer lawaai dan een bos dat groeit'."

theologisch elftal

Smalbrugge

De Korte

Jansen

Kalsky

Leegte

Van Vlastuin

Klapheck Tollefsen

Van der Graaf

Borgman

Nissen

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden