’Oorlog gaat voorlopig nog niet met pensioen’

(Trouw)Beeld ANP

den haag – - De Tweede Wereldoorlog zal voorlopig nog niet in het archief verstoffen. De behoefte aan herdenken blijft in Nederland groot, ook als de oorlogsgeneratie er niet meer is.

„De Tweede Wereldoorlog is de meest schokkende ervaring van de afgelopen decennia. Zolang er niets veel schokkenders plaatsvindt, blijft de oorlog het houvast voor herdenkingsrituelen”, stelde voormalig Niod-directeur Hans Blom gisteren op een symposium over de vraag of de oorlog 65 jaar na de bevrijding met pensioen gaat. De trend is eerder omgekeerd. De belangstelling voor de Tweede Wereldoorlog is ongekend groot. Dat komt ook tot uiting in de vele drukbezochte herdenkingen. Historici zien hieraan voorlopig geen einde komen.

Bij eerdere lustra gingen nog weleens stemmen op dat ’dit de laatste grote herdenking’ zou zijn. Maar het herdenken heeft een rotsvaste plaats verworven in de nationale tradities. Blom en sociologe Jolande Withuis pleitten er wel voor om het herdenken zo zuiver mogelijk te houden. Organisatoren van herdenkingen hebben nogal eens de neiging om de actualiteit of eigen stokpaardjes er bij te slepen.

Daar hebben historici bezwaar tegen. Blom: „Herdenkingen leggen vanuit de collectieve herinnering één op één het verleden op het heden en suggereren dat er nu hetzelfde aan de hand is als toen. Maar het verleden is anders.”

Withuis drukte zich duidelijker uit. „Wij kunnen en moeten de doden herdenken, maar we kunnen noch mogen namens hen spreken. Wat de doden hadden gevonden van actuele kwesties weten we niet. We mogen de doden niet claimen en we mogen niet namens hen beweren dat zij vóór vrede, tegen discriminatie, voor de Grondwet of tegen het dragen van bont zouden zijn geweest. Bovendien zijn die doden geen uniform collectief.” Withuis vindt het belangrijk om stil te staan bij totalitarisme en racisme als ’de kernen van het kwaad van de Tweede Wereldoorlog’, „maar dat zou zo abstract mogelijk moeten gebeuren; een directe politieke boodschap valt niet uit die waarden te destilleren.”

Het wegvallen van de generatie die de oorlog nog zelf heeft meegemaakt, zal volgens militair historicus Christ Klep niet leiden tot een ander moreel besef. De oorlog is uitgegroeid tot het morele ijkpunt van ’goed’ en ’fout’. Hoewel daarover nu wel genuanceerder wordt gedacht, zal de oorlog zijn functie als toetssteen behouden. Klep begrijpt dat het ’heel verleidelijk’ is om parallellen te trekken tussen de bevrijding in 1945 en de Nederlandse deelname aan militaire missies, maar vindt dat verband zelf ’twijfelachtig’.

Sinds de jaren zestig is er tijdens herdenkingen veel aandacht voor de jodenvervolging. Het boek ’Ondergang’ van Jacques Presser en de tv-serie ’De Bezetting’ van Loe de Jong zorgden voor een kentering. Zeker speelt daarbij mee het schuldgevoel over de 100.000 joden die zonder veel protest van de bevolking konden worden afgevoerd. Het gevolg is wel dat het verzet tegen de Duitsers er bekaaid van afkomt. Withuis: „Ik merk dat bij jongeren weinig meer bekend is over het verzet tegen de Duitsers. In dat opzicht is er wel sprake van een groeiende onevenwichtigheid.”

Canadese veteranen tijdens de nationale 'Street Parade' in Apeldoorn vorig jaar. Hoewel de generatie die de oorlog zelf meemaakte, wegvalt, blijft de belangstelling voor herdenkingen groot. (FOTO ANP)Beeld ANP
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden