Oorlog / Eerst de strategie, dan het materieel

Een Amerikaans militair optreden tegen Irak, gesteund door Groot-Brittannië en nog enkele landen, lijkt onstuitbaar. De kloof tussen Amerika en 'Europa' lijkt dieper dan ooit, terwijl Europa, ondanks wat cosmetische ingrepen, in zichzelf ook nog eens verdeeld is. Binnen de Navo is het een chaos. Wat is de overkoepelende strategie van de Verenigde Staten, als leider van de Navo. Of ontbreekt die totaal?

Tom Daschle, de leider van de Democraten in de Amerikaanse Senaat, klaagt eind januari al dat de regering van president George W. Bush telkens met een andere rechtvaardiging voor militair ingrijpen in Irak komt. Zo vaak zelfs dat veel Amerikanen zich afvragen wat nu de echte reden is, en of de echte reden wel eens genoemd wordt.

Moet de oorlog gevoerd worden omdat de Iraakse dictator Saddam Hoessein een bedreiging vormt voor zijn buurlanden? Omdat hij Koerden heeft vergast? Omdat hij geprobeerd heeft vader Bush te doden? Omdat hij massavernietigingswapens heeft of die ontwikkelt? Omdat hij betrokken zou zijn bij de aanslagen van 11 september 2001? Laat Bush junior duidelijk zijn, vraagt Daschle, de mensen vragen zich af of er wel een echte reden is. ,,En bovendien'', aldus Daschle, ,,gaan mensen eraan twijfelen of Bush en de zijnen wel een leidraad hebben''.

,,Carl von Clausewitz zei het al in zijn Vom Kriege'', doceert Peter Volten, hoogleraar internationale betrekkingen aan de Rijksuniversiteit Groningen, ,,in je strategie moet je onderscheid maken tussen Ziel en Zweck. Zo mag het militaire doel (Ziel) in een oorlog tegen Irak de Amerikanen duidelijk zijn: Irak militair verslaan. Maar hun politieke doelstelling, die daar achter ligt en daar bovenuit gaat (Zweck), is onduidelijk. Wat willen ze eigenlijk bereiken?''

En Volten weet nog wel enkele vragen aan die van de Amerikaanse senator toe te voegen. ,,Willen ze een regime change, zoals president George W. Bush in het begin zei? Gaat het uiteindelijk om de olie? Om de vernietigingswapens die Irak zou hebben? Gaat het om de oorlog tegen het terrorisme? Dat is allemaal niet duidelijk, niet naar buiten toe en niet naar binnen. Want intern is er ook verdeeldheid. Waarom moet Irak met militair geweld aangevallen en moet er met Noord-Korea gepraat worden?''

,,En wat willen de Amerikanen ná de oorlog tegen Irak? Een moderne en nette democratie vestigen, zeggen ze. Maar kunnen ze dat in een regio die zich juist afzet tegen moderniteit. Hervorming van een politiek stelsel heeft binnenlandse politieke voorwaarden nodig. Zijn die er? Wat dat betreft moet je het Iraakse potentieel niet overschatten. Momenteel lijkt het institutionaliseren van een democratie in Irak vrijwel onmogelijk.''

,,En hoe lang zijn de Amerikanen van plan daar te blijven? Zo lang als nodig is, pleegt minister van defensie Donald Rumsfeld dan te zeggen. Niemand weet blijkbaar hoe lang dat is. En wie zal dat betalen? De Amerikaanse federale overheid heeft daar geen budget voor.''

Zoals gezegd het militaire Ziel is helder, het politieke Zweck allesbehalve, en dus mankeert er iets aan de strategie. Volten: ,,Strategie is niet alleen de voorbereiding van oorlogvoeren, zij is evenmin uitsluitend een militaire aangelegenheid. Strategie is veel breder, behelst niet alleen defensiebeleid, maar veiligheidsbeleid. En de regering-Bush gaat veiligheidsproblemen veel te eenzijdig te lijf met militaire oplossingen. In een veiligheidsstrategie hoort het politieke element nog altijd het militaire te bepalen, en niet andersom. Strategie is geen simpele militair-operationele onderneming.''

Dat gebrek aan strategie, aldus Volten, is zeker niet alleen een Amerikaans probleem. Het komt nu wel sterk naar voren als een Amerikaans probleem omdat het tenslotte de Verenigde Staten zijn die als enige grote militaire mogendheid zijn overgebleven en geacht worden het voortouw te nemen in kwesties van vrede en veiligheid en leiding te geven bij het zoeken naar oplossingen bij veiligheidsvraagstukken.

Gedurende de Koude Oorlog was het allemaal een stuk duidelijker, en sommige politici en militairen denken met enige weemoed terug aan de toenmalige gemeenschappelijke Navo-'strategie van het aangepaste antwoord', die tot 1989 gehandhaafd kon worden. Maar die strategie is tot 1999 nooit grondig aangepast, en het 'strategische concept' dat in dat jaar bij de top in Washington het licht zag, is veel meer een lijst van mogelijke missies voor de Navo dan een echte strategie. Vandaar dat de Navo in eerste instantie zoveel problemen had met Bosnië en Kosovo, en het duidelijk werd dat de Europeanen zonder de VS niet in staat waren tot actie op de Balkan. En de Amerikanen onder president Bill Clinton in eerste instantie niet zaten te springen om actie en in tweede instantie volgens de Europeanen weer veel te eigenmachtig optraden.

Maar dan komen de aanvallen op Washington en New York van 11 september 2001, terwijl datzelfde jaar een nieuwe regering is aangetreden. Met George W. Bush in het Witte Huis, omringd door oude rotten als minister van defensie Rumsfeld en vice-president Richard Cheney, neemt die regering zeer nadrukkelijk de regie weer in handen, maar op een uiterst eigengereide, unilateralistische wijze. Waarbij het Amerikaanse nationale belang voorop staat en vrijwel alles in internationaal verband dat belang moet dienen. Inderdaad onder het motto 'U doet met ons mee, anders bent u tegen ons'.

En gezien de schok van 11 september wereldwijd enorm is, wordt Amerika veel vergeven en zijn zelfs Fransen even Amerikanen. Even, want volgens verschillende Europeanen denderen Bush en de zijnen na de oorlog in Afghanistan maar door. En maken zij, bij gebrek aan nieuwe locaties voor terroristen, van Irak een terroristische staat, en bij gebrek aan Osama bin Laden, van Saddam Hoessein de verpersoonlijking van het terroristische kwaad. En sindsdien staat de Amerikaanse buitenlandse politiek in het teken van de oorlog tegen Irak, waartegen langzamerhand een deel van de Europese Navo-bondgenoten zich is gaan verzetten.

Duitsland omdat bondskanselier Gerhard Schröder herkozen moest worden en wist dat een meerderheid van Duitsers tegen zo'n oorlog is. En Frankrijk omdat dat land de Amerikaanse suprematie altijd bestrijdt, economische belangen heeft in Irak, en tevens omdat Bush en de zijnen volgens de Fransen veel te hard van stapel lopen. Dat heeft zo zijn sporen nagelaten in de transatlantische verhoudingen, en in feite tot een stevige crisis binnen de Navo geleid.

Volgens Volten krijgt het militaire element in het Amerikaanse denken over strategie te veel de nadruk, en dat ten koste van het politieke element. De Europese landen zouden, als ze intern niet zo verdeeld waren, moeten proberen de Amerikanen tot een evenwichtiger en meer doordacht strategisch gedrag te brengen. De nadruk op het militaire brengt met zich mee dat de Amerikanen het internationale terrorisme willen bestrijden zoals ze een vijand met een omvangrijk regulier leger zouden aanpakken, met geavanceerde wapens en vliegdekschepen, terwijl de bestrijding van 'onzichtbare' terroristen veel meer een kwestie is van over de hele wereld samenwerkende even 'onzichtbare' inlichtingendiensten.

Zo heeft Volten zijn twijfels over de hoogte van de Amerikaanse defensieinspanningen en vooral over de Amerikaanse aandrang op de Europese bondgenoten, óók veel meer uit te geven aan defensie. ,,De Europese bondgenoten geven jaarlijks zo'n 150 miljard dollar uit aan defensie. In 2000 gaven de VS rond de 300 miljard uit, nu is dat al 350 miljard (dat is dus een miljard dollar per dag) en in 2007 zal dat, als het Pentagon zijn zin krijgt, 450 miljard zijn. De Navo als totaal neemt 60 procent van de totale defensie-uitgaven in de wereld voor haar rekening. Rusland geeft 16 procent uit van wat de Navo uitgeeft. Hoezo dan dat het Westen te weinig uitgeeft aan defensie?''

Om vervolgens aan te geven waaraan al dat geld in Europa dan wel wordt besteed. ,,De Navo, inclusief de aanwezige Amerikaanse strijdkrachten, beschikt in Europa over ongeveer 15000 tanks, 25000 pansterwagens, 3800 gevechtsvliegtuigen, waarbij er in tijden van nood nog eens 4000 Amerikaanse bij opgeteld kunnen worden. En met de uitbreiding van de Navo van november vorig jaar zijn er nog eens 2000 tanks, 5000 pantserwagens en 500 vliegtuigen bij gekomen. Europa heeft 3,5 miljoen man onder de wapenen, Amerika 2,1 miljoen. Hoezo dan dat het Westen in totaal, of Europa afzonderlijk, te weinig militair materieel zou hebben? Wie en wat bedreigt het transatlantische grondgebied zodanig dat we dit nodig hebben? Er is in de huidige omstandigheden geen strategie te bedenken waarbij dit enorme militaire vermogen past. Dit militaire vermogen past veel meer bij de Koude Oorlog, bij oude strategie dus, en het geeft aan hoezeer de verschillende krijgsmachtonderdelen erin geslaagd zijn hun 'spullen' te behouden en zelfs te vervangen. Het geeft ook aan dat de militaire middelen opnieuw gerangschikt moeten worden en in overeenstemmig gebracht met nieuwe politiek-strategische doelen.''

Maar dat is juist het probleem, zegt Volten. ,,Het Westen heeft geen gemeenschappelijk veiligheidsconcept meer en geen bijpassende strategie. Het Amerikaanse beleid is te eenzijdig militair gericht en meer en meer blijkt dat Europese landen daar niet in mee willen. De vraag is of ze dan in staat zijn een eigen strategie voor Europa te ontwikkelen.''

Volgens Volten zou dat moeten en kunnen. ,,Europa zal of in Navo-verband, of in EU-verband een strategie moeten hebben die de Europese veiligheid dient en die zelfstandig optreden mogelijk maakt om Europese belangen in het 'nabije buitenland' veilig te stellen. Daar hoort een operationele Europese Defensiemacht bij, die enerzijds de Europese territoriale verdediging aankan en anderzijds kan worden ingezet voor de zogenaamde Petersberg-taken op het gebied van vredeshandhaving en -afdwinging.''

,,Daarnaast moet er een Europese snelle interventiemacht worden opgericht, die speciale missies kan ondernemen (zoals in Afghanistan) en kan optreden tegen staten rondom Europa, die de Europese belangen of de internationale vrede bedreigen. Dat zal dan wel in een coalitie met landen uit de buurt, of samen met de VS, moeten gebeuren. Een Europese interventiemacht die geheel zelfstandig kan optreden in interventies buiten Europa wordt immers veel te duur. Wel kan er veel geld vrijgemaakt worden door de strijdkrachten van de afzonderlijke Europese staten drastisch in te krimpen en veel onnodig materieel en eenheden af te schaffen.''

Maar dat houdt in dat er veel generaals en admiraals hun troepen en materieel, kortom hun 'spullen', kwijtraken, en dat doen ze niet zonder slag of stoot. Peter Volten weet er alles van, hij heeft als hoge ambtenaar op het ministerie van defensie in Den Haag ooit voorgesteld de marine danig in te krimpen, en dat hebben de marinemannen hem tot op heden niet vergeven. ,,Natuurlijk gaat dat niet zonder slag of stoot, maar Europa moet wel toe naar strijdkrachten die op hun taak zijn berekend, uitgerust met materieel dat voor die taak geschikt is. Dat zal een enorme taakverdeling in Europa met zich meebrengen. Natuurlijk zullen landen als Polen en Roemenië bijvoorbeeld zware tanks moeten hebben voor de territoriale verdediging van het Navo-grondgebied. Maar wat moet Nederland met zware tanks? We hebben er niets aan. Dat geldt voor veel meer materieel. Wat moeten wij met dure onderzeeërs en Orion-vliegtuigen voor de onderzeebootbestrijding, als onze fregatten met helicopters die taken ook kunnen uitvoeren?''

,,Als je het aan de 'sterren' overlaat, de generaals, admiraals en maarschalken, dan gaat er niets aan materieel weg, dan wordt alles keurig op tijd vervangen door nieuw materieel, waarbij ze goed in de gaten houden dat de een niet meer krijgt dan de ander, en waarbij de vraag of we die spullen in het huidige tijdsgewricht nog wel nodig hebben, vrijwel niet gesteld wordt, en in ieder geval niet beantwoord. We moeten het materieel aanpassen aan de strategie, niet andersom.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden