Opinie

Oom Wanja: Weemoed wijkt voor weerbarstigheid

ROTTERDAM - “Kopje thee?” zegt de oude min. “Ik hoef geen thee”, zegt de bezoeker. Zo recht mogelijk, de hand op een pijnlijke heup, sloft zij weg, komt terug, plant een fles op tafel en zegt: “Een wodka dan.” “Nee”, zegt hij.

Dat die fles even later natuurlijk wel opengaat, kun je op je klompen aanvoelen, maar daar gaat het niet echt om. Het is regisseur Ivar van Urk te doen om de sfeertekening. 'Oom Wanja' van Anton Tsjechov (1860-1904) speelt op het platteland. Sprankelende conversatie kun je daar niet verwachten, maakt Van Urk van meet af aan duidelijk. De omgang is er stroef, de houding stug en de geslotenheid spreekwoordelijk. Als de andere bewoners en vaste bezoekers binnendruppelen, worden maar weinig woorden vuil gemaakt. Terwijl de min thee schenkt, zwijgt men stille en reageert hooguit met een handgebaar.

'Oom Wanja' is - bij het Rotterdamse productiehuis voor jonge theatermakers Fact - Ivar van Urks regiedebuut in de grote zaal (première: Rotterdamse Schouwburg) en met zo'n langdurige zwijgzaamheid aan het begin van de voorstelling neemt hij een groot risico. Het houdt het publiek, dat nog geen kans heeft gehad de personages te leren kennen, makkelijker op afstand dan in de kleine zaal. Opvallend is dat de meeste scènes vooraan op het toneel spelen. Geert van der Velden ontwierp een decor dat de personages daar als het ware naartoe duwt. Twee robuuste en sterk hellende delen, vloer en plafond, zijn als een schelp halfopengesperd. Naar voren lopen is minder moeizaam dan naar achteren. Recht boven elkaar zitten twee openingen, als een onmogelijke mogelijkheid tot ontsnappen uit het uitzichtloze bestaan. Wegvliegen kan niet, want de afzet zou meteen een duikeling naar beneden betekenen.

Van Urks 'Oom Wanja' is weerbarstig. De weemoed, die uit Tsjechovs zinnen ademt, lijkt hier vrijwel weggesneden. Het accent ligt op de geisoleerdheid van de personages. Dat het maar voortkabbelende leven waar men geen wezenlijk contact met elkaar kan en durft zoeken, wordt verstoord door de komst van Wanja's zwager, de bewonderde professor, en diens beeldschone en jonge vrouw Helena laat zich raden.

Men leeft een leven lang op elkaars lip, maar elkaar kennen? Arts en huisvriend Astrov heeft er geen idee van dat Sonja al jaren op hem verliefd is. Men kijkt (soms), maar ziet elkaar niet. En dan is daar opeens dat tweetal dat alle aandacht tot zich trekt: het stoort zich aan geen vaste eet- of slaaptijden en weet zich te kleden. Kostuumontwerper Lukas Kwant heeft de Helena van Marleen Stoltz een jurk met een split tot bovenaan haar dij aangemeten. Geen wonder dat het zowel Wanja (Maarten Wansink) als Astrov (Cees Geel) in de bol slaat. Het is jammer dat Sonja daar zo lomp tegen afsteekt. De hoekig onhandige bewegingen van Debbie Korper hadden volstaan. Dat was geraffineerder geweest als onderscheid, dan ook nog eens extra onflatteuze kledij. Helena hoeft niet echt mooi of uitdagend en Sonja niet lelijk te zijn. Het verschil tussen werelds en weltfremd is op zichzelf al veelzeggend genoeg.

Zo nu en dan slaagt Van Urk erin om de kortaffe stugheid om te doen slaan. Roerend is het beeld van Sonja en Astrov hand in hand, juist omdat je weet dat beiden daar een andere betekenis in leggen. Op zulke momenten krijg je even mededogen met de personages. Vaker zoekt Van Urk het in meer groteske tafereeltjes: de ultieme vrijscène van Helena met Astrov bovenop de oude keukentafel, of de oude moeder van Wanja die meestal suffend in een hoek met een stapel boeken zit en dan plots vief opstaat om haar zoon de les te lezen. Waarom zij overigens op het laatst een duik in het diepe neemt is een even bizarre als merkwaardige manoeuvre. Is zij zo gefrustreerd dat het ideaalbeeld van haar schoonzoon de professor is vernietigd? Dat had ik dan meer voorbereid willen zien.

'Oom Wanja' is heel helder geregisseerd, al had ik graag wat meer van de onderhuidse emoties willen ervaren. De weerbarstigheid had meer scheurtjes mogen vertonen. Misschien had iets minder snijden in Tsjechovs tekst dat eerder bewerkstelligd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden