Ook tussen waar en onwaar ligt een werkelijkheid

Echt gebeurd of niet echt gebeurd? In mijn jeugd stond of viel het christelijk geloof met het antwoord op die vraag. Althans, dat zeiden ze. Opstanding, schepping in zes dagen, wonderbaarlijke broodvermenigvuldiging, lopen over het water? Als dat geen feiten waren, kon je de zaak net zo goed sluiten.

Aan dat getob met ’waargebeurd’ moest ik denken toen ik de rede las, waarmee Ger Groot, die de lezer ook kent als medewerker van deze pagina, zijn ambt aanvaardde als hoogleraar filosofie en literatuur te Nijmegen. Wat gebeurt er, vraagt Groot zich af, als wij met huid en haar opgaan in een boek? Als het boek ons binnenleidt in een wereld die wij bladzij na bladzij ademloos volgen en waarvan we op de laatste bladzij met tegenzin afscheid nemen? Het gangbare antwoord is dat de lezer doet alsof. Hij doet alsof de door de schrijver bedachte wereld van de fantasie de echte wereld is. Dat antwoord mag gangbaar zijn, is het ook juist? Wat betekent, vraagt Groot, dat ’alsof’ eigenlijk?

Zijn vraag herinnerde me aan mijn ervaring met ’Een liefde van Swann’ uit het eerste deel van ’Op zoek naar de verloren tijd’ van Marcel Proust. Het boek gaat over de even hopeloze als redeloze verliefdheid die hoofdpersoon Swann voelt voor zijn vriendin Odette. Het verhaal is zo indringend geschreven dat ik het gevoel heb Swann te kennen, zoals ik een echt mens ken. Hoe kan dat? Hoe kan een persoon die alleen fictief bestaat net zo reëel worden als iemand die echt bestaat? Hoe kunnen fantasie en werkelijkheid zo in elkaar overvloeien?

De literatuur van de laatste eeuwen, zegt Groot, heeft de taak op zich genomen de diepste menselijke waarheden tot uitdrukking te brengen. Daarmee heeft ze de rol van de religie overgenomen. Ze kon die diepste menselijke waarheden slechts op het spoor komen door zich van de werkelijkheid los te maken. Dat klinkt ingewikkeld, maar door ’Een liefde van Swann’ begrijp ik wat hij bedoelt. De diepte van liefde en verliefdheid peil je niet via enquêtes of ander wetenschappelijk onderzoek van feitelijk waarneembare werkelijkheid. Liefde peil je door een mens te scheppen die lief heeft en te laten zien wat dat betekent.

Zo schiep Proust Swann. Door Swann vertelt Proust waarheid, maar geen wetenschappelijke waarheid. Dat kan. De keus is niet: óf waar en wetenschappelijk, óf fantasie en onwaar. Er is een derde mogelijkheid, al zullen de rationalisten van nu en van vroeger in mijn kerk dat ontkennen.

Als lezer kun je zo opgaan in een boek dat het lijkt of het eigen Ik even niet meer bestaat. Je voelt het en zegt: ’Ik zit er helemaal in’. Het is alsof in onze geest een luikje is opengegaan waardoor de tekst die we lezen vrij naar binnenstroomt. Dat blijft niet zonder consequenties. Zeker niet als we lezen over diepste menselijke waarheden. We leren bij, krijgen een andere visie op mensen en onszelf. Het Ik verandert. De filosoof zegt: het ego constitueert zich op nieuwe wijze.

Kunnen we zo ook een religieuze tekst lezen? En als dat zo is, betekent dat dan, dat we de waarheid en existentiële diepte van de Bijbel pas kunnen ontdekken als we zo opgaan in de tekst dat we onszelf vergeten? De vraag stellen is haar beantwoorden. Dat weet iedereen die wel eens een psalm heeft gelezen als het water hem aan de lippen stond en voelde hoe hij samenvloeide met de psalmdichter.

In de tijd van ’echt gebeurd of niet echt gebeurd?’ werd dat anders gezien. Het was of waarheid of fantasie. En geloof ging over waarheid. De Bijbel informeerde en zette God, mens, schepping, zonde, verlossing, maar ook man, vrouw, hetero en homo voor eeuwig op hun plaats. Ook volgens deze opvatting moest de lezer veranderd worden. Zij het niet als subject dat nieuwe waarheid over zichzelf formuleert, maar als object dat verandert doordat het buigt voor eeuwige waarheid. Geen sprake van dat waarheid afhankelijk kon zijn van persoonlijke instemming.

Nu ligt dat anders. Het Ik is vloeibaar geworden, het verandert. En de waarheid? Die verandert mee, al kan er soms iets oplichten waardoor ik denk aan eeuwigheid. Heel even. Het is alsof... Verder kom ik niet. Kom me niet vertellen dat die ervaring berust op fantasie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden