Review

Ook slechte kampgetuigenissen lovend onthaald

In 'Is dit een mens' beschreef Primo Levi wie wel en niet overleefde in Auschwitz. Wie alle bevelen opvolgde en zich tot zijn rantsoen beperkte, kwam binnen de kortste keren van honger om. Hoofdweg voor overleving was een plaatsje bij de Prominenz, in kampjargon de gevangenen die profiteerden van de door de SS gedelegeerde macht. Het kamp-plebs moest het geheel op eigen krachten halen.

Als voorbeeld van een overlever beschreef Levi onder anderen de jonge Henri, een ,,bij uitstek beschaafd en bewust levend mens, die een complete, organische theorie heeft ontwikkeld over hoe je in het Lager kunt overleven''. ,,Hij is pas tweeëntwintig, buitengewoon intelligent, spreekt Frans, Duits, Engels en Russisch en heeft een voortreffelijke wetenschappelijke en klassieke opleiding gehad. Zijn broer is afgelopen winter in de Buna gestorven (de IG-Farbenfabriek in Auschwitz-III of Buna-Monowitz red.) en vanaf dat ogenblik heeft Henri alle gevoelsbanden verbroken; hij heeft zich in zichzelf opgesloten als in een pantser en vecht voor zijn leven zonder zich door iets te laten afleiden.''

Soms had Levi het gevoel dat er een band met Henri groeide, iets menselijks, maar lang duurde dat nooit, Henri ging altijd ,,weer op in zijn jacht en zijn strijd; hard en afstandelijk, opgesloten in zijn pantser, de vijand van alle mensen, onmenselijk sluw en ondoorgrondelijk als de slang uit Genesis''. Levi wist dat Henri het gehaald had, hij zou er veel voor gegeven hebben 'om zijn leven als vrij mens te kennen' maar wou 'hem niet terugzien'.

Enkele jaren geleden herkende Paul Steinberg zich in Henri. Hij geeft toe dat een paar details in Levi's typering niet kloppen; hij was geen tweeëntwintig maar amper achttien, hij had geen brede literaire en wetenschappelijke ontwikkeling. Maar hij was, zoals Levi schreef, destijds baardloos, sprak vier talen, had bevoorrechte contacten en konkelde om in de gunst te staan van machtige gevangenen.

Er is wel meer dat niet klopt. Steinbergs broer kwam niet in Auschwitz om, maar zat veilig en wel in Engeland. Geen probleem voor Steinberg: 'Mijn broer, tijdens de winter van 1943-1944 in het kamp gestorven: Philippe'. Philippe Hagenauer was géén broer maar een medegevangene waarmee Steinberg vriendschap sloot.

Levi beschreef hoe Henri de Engelse krijgsgevangenen, die voeding en sigaretten op overschot hadden, inpalmde door medelijden op te wekken. Henri verwierf het monopolie op de handel in goederen van Engelse herkomst. Steinberg heeft het alleen terloops over de krijgsgevangenen en zwijgt over deze voor Levi's Henri zo belangrijke overlevingsmethode.

Levi heeft het goed gezien, schrijft Steinberg, ,,waarschijnlijk was hij dat door het overlevingsidee benevelde wezen (...) opgesloten in zijn pantser'' inspelend op 'het medeleven van de machtigen', 'een eenzame strijder, koud en berekenend'. Maar er waren, zegt hij, verzachtende omstandigheden die Levi's vonnis misschien hadden kunnen ombuigen.

Steinbergs boek werd in elf talen vertaald en bijna overal lovend onthaald. Merkwaardig toch hoe bij de beoordeling van kampgetuigenissen het kritisch vermogen wordt uitgeschakeld. Literair en historisch gezien is 'De bokswedstrijd' een middelmatig egodocument. Alles werd eerder en beter door andere overlevenden verhaald. Het boek staat vol overbodige details, is te expliciet en heeft weinig diepgang. Steinberg kaart filosofische en morele kwesties aan die hem boven de pet gaan. Het is een slordig boekje, met nogal wat onjuistheden.

Bijvoorbeeld: Volgens Steinberg maakt 'geen enkel geschrift melding van dromen in Auschwitz'. Dromen was te kostbaar, verspilling van levensenergie. Maar nogal wat Auschwitzoverlevenden hebben over hun dromen bericht. Sommigen hadden seksuele, 'freudiaanse' dromen, anderen droomden van vervolging, verschrikking en dood.

Wat meer is, in het door Steinberg herlezen 'Is dit een mens' heeft Primo Levi het op indringende wijze over een repetitieve Auschwitzdroom: Zijn zuster en vrienden zijn er, hij vertelt over het kamp, de honger, de luizencontrole, de mishandelingen. Hij geniet mateloos van het terug-thuis-zijn. Maar dan blijkt dat zijn verhaal hen compleet onverschillig laat. Ze praten met en door elkaar over andere dingen, alsof hij er niet is. Zijn ,,zuster kijkt hem aan, staat op en gaat zonder iets te zeggen weg''. Ook hier heeft Steinberg Levi niet goed gelezen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden