Daan vraagt Jan

Ook simpele ideeën kunnen nieuwe perspectieven bieden

Daan van Eijk Beeld Maartje Geels

Daan van Eijk en Jan Beuving vormden samen het (wetenschaps)cabaretduo Jan & Daan. Jan is wiskundige en theatermaker. Daan is natuurkundige aan de University of Wisconsin in Madison, VS. Om de week stellen zij elkaar hier een vraag.

Dag Jan,

Je hebt de Neerlands Hoop gewonnen! Gefeliciteerd! Een prijs voor een cabaretprogramma met wiskunde als belangrijke (raak)lijn. Waar onder andere een lied over de tangens inzit - een waardig vervolg op onze kaskraker over de sinus en de cosinus - en een lied over de stelling van Fermat. Wat ongelooflijk en waanzinnig.

Er vielen meer mensen in de prijzen deze maand, want ook de Nobelprijzen werden uitgereikt. In de natuurkunde was het eigenlijk oersaai, want er gebeurde precies wat iedereen verwachtte: de prijs ging naar het onderzoek naar en de ontdekking van zwaartekrachtgolven. En net als bij de ontdekking van het Higgsdeeltje was er gedoe over waarom slechts drie personen de prijs kregen, terwijl het onderzoek wordt uitgevoerd door een gemeenschap van duizenden wetenschappers en technici.

Niet dat de toekenning van de prijs onterecht is, trouwens. Meer dan een eeuw na de voorspelling van het bestaan van zwaartekrachtgolven door Einstein hebben we nu de technologie om ze ook waar te nemen. En dan blijkt dat het heelal ervan wemelt, want inmiddels staat de teller al op vier waarnemingen van botsende zwarte gaten. En er zit nog meer in het vat: er wordt momenteel hard gejaagd op zwaartekrachtgolven van een andere categorie, die worden veroorzaakt door botsende neutronensterren. De vergelijking is al vaak gemaakt, maar het is écht alsof we een nieuw zintuig hebben om naar het heelal te kijken.

Overigens was die vierde, meest recente waarneming van botsende zwarte gaten een bijzondere omdat die zowel door Amerikaanse detectoren als door de Europese detector werd gezien. En daardoor kunnen we de bron van de zwaartekrachtgolf minstens tien keer nauwkeuriger lokaliseren aan de hemel.

Het is een schitterend voorbeeld van trilateratie: het bepalen van de locatie van een punt door het meten van afstanden, gebruikmakend van de geometrie van cirkels en bollen. Precies zoals de GPS-antenne in je telefoon je locatie op aarde bepaalt. Heb je trouwens heel veel sinussen, cosinussen en tangensen voor nodig.

Misschien ben ik wat beroepsgedeformeerd, maar ik heb helemaal niet opgelet waar de andere Nobelprijzen voor zijn uitgereikt. Zat er nog wat leuks tussen?

Jan Beuving Beeld Maartje Geels

Ha Daan!

Dank je wel voor de felicitaties! Zoals mijn regisseur zei: 'Kunstprijzen slaan natuurlijk nergens op, tenzij je ze wint. Dan zijn ze heel belangrijk.' Geldt iets soortgelijks niet voor de Nobelprijzen? Ik ben wat verrast dat jij over die prijzen begint, want volgens mij heb ik je er ook weleens laatdunkend over horen spreken. Dat er veel te veel aandacht uitgaat naar die paar onderzoekers die prijzen winnen, terwijl er zoveel prachtig werk is, en dat zoveel mensen samenwerken om de grote resultaten te verkrijgen, terwijl slechts een kleine groep, zoals ook in dit geval, wordt gelauwerd.

Dat lauweren van een paar mensen voorziet wel in een menselijke behoefte, denk ik. Want als een Nobelprijs aan een grote groep wordt gegeven (zoals de antikernwapengroep ICAN die de Nobelprijs voor de vrede won) voelt dat toch een beetje anoniem. We willen graag gezichten. Moeder Teresa spreekt meer aan als winnaar dan de Europese Unie.

De Nobelprijzen voor natuur- en scheikunde gaan nog maar zelden naar één wetenschapper. Wetenschap is een teamsport geworden. Daniël Shechtman was de enige die in de afgelopen tien jaar in zijn eentje een prijs op kwam halen - voor scheikunde. Dit jaar ging die prijs naar drie mannen die een heel nieuw onderzoeksveld hebben geopend: cryo-elektronenmicroscopie. Cryo komt van het Griekse krúos, dat ijskoud betekent. Een preparaat, van cellen bijvoorbeeld, wordt heel snel diepgevroren, waarna het haarscherp bekeken kan worden met elektronenmicroscopie. Door de lage temperatuur bewegen de atomen van het bevroren preparaat nauwelijks, waardoor het niet zo erg is dat de elektronen die door de elektronenmicroscoop worden afgevuurd op het preparaat, af en toe een atoombinding kapotmaken.

Joep Engels schreef er vorige week donderdag in deze krant een helder stuk over, waaruit ook bleek dat er echt inzichten van drie verschillende mensen aan te pas moesten komen om de techniek werkend te krijgen. Maar in de basis is het idee heel eenvoudig: atomen bewegen minder hard als ze heel koud zijn, waardoor je ze heel scherp kunt bekijken. Dat biedt toch hoop. Dat er nog simpele ideeën zijn die nieuwe perspectieven kunnen bieden.

Dus aan de slag Daan!

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden