Executies

Ook Ricardo stierf in de oorlog van Duterte

"Filippijnse politieagenten hebben een vrijbrief om drugsverdachten te doden." Beeld afp

Ricardo de Lemon is een van de slachtoffers van de drugsoorlog van de Filippijnse president Duterte, die vorige week nog pochte zelf ook drugscriminelen te hebben gedood. Ricardo's vrouw Gina houdt vol dat hij onschuldig is.

Gina: "Het was slecht weer die avond. Het regende hard en het was bloedheet. Ik zat voorin de jeepney (een soort Filippijnse stadsbus, red.) en Ricardo zat achter het stuur. Er was nog maar één passagier aan boord, een man. Hij droeg een petje met de klep ver naar beneden getrokken, zodat ik zijn gezicht niet goed kon zien. We reden bij een begrafenisstoet op de Vicente Cruzstraat toen het opeens begon.

"Het eerste schot vloog tussen ons door. Er volgden nog veel meer schoten, steeds op Ricardo. Eerst dacht ik dat het een overval was, maar het schieten ging maar door. Ricardo duwde me uit de wagen. Terwijl ik op straat lag, hield ik mezelf voor dood. De man bleef op Ricardo schieten. Hij werd in zijn rug geraakt met negen-millimeter-patronen, hoorde ik later.

"De schutter bleef nog even rondhangen terwijl ik stil op de grond lag en bad voor de kinderen. Even later werd hij opgepikt door een motor en vluchtte weg. Ricardo kroop naar mij toe en sprak toen zijn laatste woorden: 'Maar een van ons tweeën mag sterven.'"

Vrijbrief

De schoten die Ricardo de Lemon troffen, op 8 augustus rond kwart voor zeven 's avonds, vielen in de wittebroodsweken van de Filippijnse president Rodrigo Duterte. Vers aangetreden kwam zijn drugsoorlog in die periode flink op stoom. Iedere avond trekken 'buurtwachten' en politieagenten in de Filippijnen met een lijst verdachten van drugsdelicten eropuit. Met de zegen van de president zijn deze drugsverdachten bij zonsopkomst vaker dood dan levend.

"Vergeet de wetten over mensenrechten", riep Duterte tijdens een campagnebijeenkomst eerder dit jaar. "Maak dat je wegkomt, jullie drugshandelaren, berovers en niksnutten. Want jullie gaan er allemaal aan."

Deze woorden van Duterte, inmiddels wereldberoemd om zijn beledigingen aan iedereen die hem bekritiseert, werden door de politie geïnterpreteerd als een vrijbrief. Sterker, Duterte zei vorige week nog zelf criminelen vermoord te hebben, als 'voorbeeld' naar politieagenten. Met het aantreden van Duterte gingen de halve maatregelen overboord. Het schieten kon beginnen.

President van de Filipijnen Rodrigo Duterte. Beeld anp

Ruzie

Gina: "We waren zestien jaar samen. Ik was dertien jaar oud toen ik hem voor het eerst ontmoette, vijf maanden later was ik in verwachting. Rica Rose, is ons zevende en laatste kind samen. Zij is nu zeven maanden.

"Ricardo was een jongen zonder zonden. Nou ja, hij keek natuurlijk graag naar vrouwen, haha. Ricardo had soms moeite om zichzelf in de hand te houden en werd best snel agressief, daarom hield ik de keukenmessen voor hem verborgen.

"Een paar jaar geleden kreeg Ricardo ruzie met een jeugdvriend, die nu politieagent is. Al snel vielen er klappen. Ricardo deed aangifte tegen de agent, maar hij belandde negentien dagen in de gevangenis. Door onze motorfiets te verpanden, heb ik de borgtocht voor Ricardo's vrijlating kunnen betalen.

"Die ruzie is hem fataal geworden, dat weet ik zeker. In deze buurt is veel drugscriminaliteit en sinds het begin van de drugsoorlog ruim vier maanden geleden zijn hier zeker honderd mensen vermoord. De politie doet niets aan de zaak van Ricardo. Zij zien hem gewoon als een van de vele slachtoffers van de drugsoorlog. Zo schuiven ze de moord af. Er wordt geen onderzoek gedaan naar de zaak.

"Nee, Ricardo had echt niets met drugs te maken. Hij was chauffeur - soms reed hij op de jeepney en andere dagen was hij bezorger. Hij heeft nooit drugs vervoerd, dat weet ik zeker."

Tekst loopt door onder afbeelding.

Gina de Lemon, de vrouw van de vermoordde Ricardo de Lemon. Beeld Luis Liwanag

Onschuldig

Veel nabestaanden van Filippijnse drugsmoorden stellen dat hun gedode familieleden onschuldig zijn. Die claims zijn moeilijk of zelfs onmogelijk te verifiëren. Dat is ook precies de onrechtvaardige kern van deze buitengerechtelijke executies: er wordt een onomkeerbare straf - de dood - opgelegd, zonder onafhankelijke weging van de feiten.

Gina laat documenten zien over Ricardo's ruzie met de politieagent. Die stukken - onder andere aangiftes - ondersteunen haar verhaal.

Hoewel president Duterte's anti-drugscampagne uiterst populair is onder kiezers, zorgen de vele onschuldige doden ook bij zijn fans voor wrevel. Via sociale media delen Filippino's bijvoorbeeld foto's van kinderen die in het kruisvuur van de drugsoorlog zijn gedood.

Duterte rouwt niet om deze onschuldige doden. In een interview met televisiestation Al Jazeera zei hij dat zij wat hem betreft collateral damage (bijkomende schade) zijn.

Dat er meer onschuldige doden gaan vallen lijkt onvermijdelijk.

De lijsten met drugsverdachten worden opgesteld door lokale bestuurders. Zelfs iemand die toevallig ruzie heeft met een buurman kan zo op een dodenlijst komen. Het vonnis kan vervolgens ieder moment plaatsvinden.

Duterte's drugsoorlog is nog lang niet ten einde. In een beruchte speech, waarin hij zichzelf vergeleek met Adolf Hitler (voor die vergelijking maakte hij later excuses), zei hij: "Er zijn drie miljoen drugsverslaafden. Ik zou ze met alle plezier allemaal afslachten."

Hutje

Gina: "We hebben het erg moeilijk nu. Ik zorgde altijd voor de kinderen, terwijl Ricardo werkte. We wonen in dit hutje van golfplaten en tappen elektriciteit af, maar er is natuurlijk wel geld nodig om de kinderen te eten te geven, aan te kleden en naar school te sturen. Ricardo haalde met zijn werk dagelijks ongeveer duizend peso op (18 euro), daarmee overleefden we net.

"Nu er geen geld meer binnenkomt, heb ik de kinderen van school gehaald. Ik kan het gewoon niet meer betalen. Met wat hulp uit de buurt kan ik ze hopelijk volgend schooljaar weer sturen. Mijn dochter Regina van tien verkoopt nu broodjes op straat. Daar verdienen we wat mee. Zelf kan ik niet werken. Ik moet onze jongste van zes maanden nog voeden. Ik durf ook niet meer naar buiten. We hebben vijanden in de buurt, dat bleek wel door de moord op Ricardo, dus ik kom de deur niet meer uit. Straks pakken ze mij ook.

"Ik probeer me groot te houden ten opzichte van mijn kinderen, zij mogen niet zien dat ik verdriet heb. Sinds de moord zijn ze agressiever en rebels. Ik denk dat ze de dood van hun vader willen wreken."

Tekst loopt door onder afbeelding.

Beeld afp

Internationaal Strafhof

Tijdens zijn verkiezingscampagne klaagde Duterte met keiharde woorden de 'druglords' aan. Van zijn belofte die steenrijke handelaren aan te pakken, komt in de praktijk echter weinig terecht. Vooral de armste drugsverslaafden en kleine straathandelaren zijn doelwit van de moordpartijen. Onduidelijk is hoeveel buitengerechtelijke executies precies zijn gepleegd. Een recent bericht van Human Rights Watch stelt dat er al zeker vijfduizend mensen slachtoffer werden.

Voor die operatie gebruikt Duterte een systeem dat hij als burgemeester van de zuidelijke stad Davao optuigde. Een soort buurtcomité's stellen lijsten op met verdachten van drugscriminaliteit, die worden doorgegeven aan de politie. Aan de hand daarvan wordt de jacht geopend.

Hoewel veel onduidelijk blijft over de systematiek achter de moorden, vermoeden mensenrechtenactivisten dat de politie betrokken is en agenten moorden in ruil voor een premie.

Filippijnse politieagenten hebben een vrijbrief om drugsverdachten te doden. Duterte kondigde kort na het begin van zijn ambtstermijn aan dat hij gratie zal verlenen aan agenten die zich voor het doden van drugscriminelen moeten verantwoorden bij de rechter.

Het is onzeker of iemand ooit berecht zal worden voor de drugsoorlog, zeker tijdens het presidentschap van Duterte lijkt dat haast uitgesloten. Het is echter goed mogelijk dat het Internationaal Strafhof in Den Haag zich met de executiegolf zal bemoeien.

De aanklaagster van het hof liet in oktober weten dat zij 'zeer bezorgd' is over de buitengerechtelijke executies en dat het hof de kwestie kan behandelen, aangezien de Filippijnen aangesloten is. In dezelfde verklaring rept de aanklaagster van het Strafhof zelfs van de mogelijkheid dat binnen enkele weken een eerste onderzoek zal worden geopend. Voorlopig doet Duterte er alles aan om buitenlandse ogen buiten te houden. De speciale VN-rapporteur kreeg vorige week van Manila te horen dat ze niet welkom is.

Gerechtigheid

Gina: "Duterte is gek, ik heb ook niet op hem gestemd. Toen hij zei dat hij het land wilde reinigen van criminelen, dacht ik al dat hij iedereen zou laten vermoorden. De drugsoorlog wordt nu gebruikt om oude rekeningen te vereffenen. Duterte gaf zo iedereen de macht om te doden. Als Duterte geen president was geweest, had Ricardo nog geleefd.

"Ik weet het niet zeker, maar ik denk eigenlijk dat de moordenaar uit deze buurt komt. Misschien zou ik de motor waarmee de moordenaar vluchtte, herkennen als ik ga rondzoeken. Maar ik ga dat niet doen, het is te gevaarlijk voor mij om naar buiten te gaan.

"Natuurlijk wil ik gerechtigheid voor de moordenaar van Ricardo. Maar het zal heel moeilijk worden. Voordat ik daarmee aan de slag ga, wil ik eerst in het buitenland gaan werken, misschien als schoonmaakster.

"In Oman heb ik vrienden die zeggen dat ze iets voor me kunnen regelen. Zo kan ik geld verdienen om een proces te betalen. En het is ook een goede manier voor mijn kinderen om vast te wennen aan mijn afwezigheid. Als ik écht gerechtigheid wil voor Ricardo, dan kan dat namelijk ook mij mijn leven kosten."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden