Ook protestanten omarmen iconen

De historische afkeer voor het afbeelden van het heilige is afgezwakt, het geloof is persoonlijker geworden. Ook protestanten schilderen nu iconen.

Harry van Biessum en Jos van Haastrecht zitten op de binnenplaats van het Ikonenmuseum. Het gebouw, midden in Kampen, diende vroeger als klooster voor de Minderbroeders. De directeur en de curator van het museum vertellen over de iconen in hun collectie. "Vensters op een bovenzintuiglijke werkelijkheid", noemt Van Haastrecht ze. Voor Russisch-orthodoxe christenen zijn iconen een inkijkje in een heilige wereld, maar ook op anderen maken ze vaak indruk.

Tot en met 31 augustus exposeert het Ikonenmuseum (Van Biessum houdt vast aan de klassieke spelling, met 'k') iconen uit de Russisch-orthodoxe traditie. Van Biessum en Van Haastrecht maakten de tentoonstelling in samenwerking met de Kunsthalle in het Beierse stadje Schweinfurt.

Het afbeelden van bijbelse figuren of taferelen zorgt bij sommige christenen (vooral uiterst behoudende protestanten) voor gemengde gevoelens. Roept de Bijbel niet op om af te zien van het maken van beelden? Curator Van Haastrecht lacht: "Vijftig jaar geleden zouden onze iconen misschien voor opschudding hebben gezorgd in protestants Kampen, maar tegenwoordig is men toleranter."

De historische protestantse afkeer voor afbeeldingen van 'het heilige' is afgezwakt. Sterker, iconen winnen onder protestanten aan populariteit. Bekende Nederlandse iconenschilders als Jan Verdonk en Paul Brenninkmeijer krijgen veel opdrachten van protestanten en protestantse kerken. Brenninkmeijer schilderde bijvoorbeeld het icoon van Christus en de Emmaüsgangers voor de Ontmoetingskerk in IJsselstein. Verdonk exposeerde in verschillende protestantse kerken, waaronder de Nicolaïkerk in Utrecht en de Grote kerk in Vianen.

Ook het aantal aanmeldingen voor cursussen iconen schilderen groeit gestaag. Volgens docenten hebben de cursisten heel verschillende achtergronden. "Hier komen allerlei mensen", zegt Marian van Delft van het 'Ateljeetje' in het Gelderse Noordijk. "Katholieken, protestanten maar ook niet-gelovigen."De aantrekkingskracht van iconen lijkt de dogma's van het geloof te overstijgen.

Trend
Volgens Van Delft kun je spreken van een trend: er is steeds meer aandacht voor iconen. De cursusleidster is ook actief bij het tijdschrift Eikonikon (ondertitel: 'Nieuws rond ikonen'). Ze zag in het blad het aantal advertenties voor cursussen en exposities in ruim 25 jaar verdubbelen.

Iconenschilder en cursusleider Jan Verdonk heeft veel profijt van de toenemende aandacht voor iconen. Hij begon in 2001 met het geven van cursussen in Amsterdam. Al snel opende hij cursusruimtes in Haarlem en in Utrecht. Hij begon met dertig leerlingen, maar gaf in 2010 al les aan zeventig cursisten. Dit aantal is, vermoedelijk onder invloed van de crisis, weer wat gedaald tot vijftig aanmeldingen. Verdonk snapt het wel. Zijn cursussen kosten driehonderd euro, 'een rib uit je lijf'.

Verdonk stelt tevreden vast dat hij heeft meegelift op het succes van de iconen. Dit begon rond de millenniumwisseling. Ineens zag hij overal iconen opduiken. "Zelfs De Telegraaf schreef erover."

Maar wat kunnen protestanten nou met iconen? Marjan van Delft moest 'iets overwinnen', zegt ze, voor ze iconen begon te schilderen. In haar huis in de Achterhoek vertelt ze hoe zij en haar man de iconen hebben omarmd sinds een bezoek aan de oecumenische kloostergemeenschap in Taizé, zo'n tien jaar geleden.

Het Franse klooster maakte diepe indruk op het stel. In sommige gebeden richten de gelovigen zich hier tot iconen. Marian van Delft: "Het bezoek aan Taizé heeft mij de switch doen maken van streng gereformeerd naar een aanhanger van een breder christelijk geloof." In dat 'breder geloof' is ook ruimte voor iconen.

Van Delft wordt diep geraakt door haar iconen, zegt ze. En soms, bekent ze, wordt het haar te veel. "Bijvoorbeeld bij dit icoon." Ze wijst op een icoon van Jezus Christus. "Toen ik dit schilderde moest ik huilen."

De intense ervaring die iconen oproepen, wordt volgens Van Delft veroorzaakt door het omgekeerde perspectief dat de schilders gebruiken. Niet het blikveld van de toeschouwer, maar dat van de afgebeelde icoon bepaalt het tafereel. De toeschouwer staat in het blikveld van de afgebeelde persoon en krijgt het gevoel bekeken te worden.

Iconen schilderen betekent voor Van Delft dat ze haar creativiteit even uitschakelt. De manier waarop iconen worden gemaakt en wát er wordt afgebeeld is namelijk aan zeer strenge regels gebonden. "Soms moet je even tegen jezelf zeggen 'Hallo ego, wegwezen, dit is een icoon'."

Persoonlijker geloof
In haar atelier laat ze zien hoe je een icoon schildert. Ze werkt kalm en geroutineerd. Terwijl ze praat blijven haar ogen gericht op het plankje dat dient als ondergrond voor het icoon. "Het is een hele rustgevende bezigheid."

De opbloeiende liefde voor iconen onder protestanten is inderdaad onderdeel van een bredere trend, denkt emeritus predikant Alfred Bronswijk. Hij schreef het boek 'Geloven op ooghoogte', waarin hij ingaat op de waarde van iconen buiten de Russisch-orthodoxe traditie. Ook protestanten kunnen veel hebben aan iconen, vindt Bronswijk. Hij verklaart dat uit de overgang van een objectief, naar een meer subjectief geloof onder protestanten in de jaren tachtig. "Sinds deze periode is er binnen het protestantisme meer ruimte voor een persoonlijke invulling van het geloof. Het is minder dogmatisch."

In deze vrijere invulling van het geloof bieden iconen volgens Bronswijk een alternatief voor wat hij de 'roggebrood kerkelijkheid' noemt. Hiermee doelt hij op het, in zijn ogen, soms nogal saaie protestantse geloof. De verhalen van de dominee missen soms de intensiteit die hij wel ervaart als hij naar iconen kijkt. "Het zijn de mooiste preken."

Als predikant van de gereformeerde kerk in Berkum (een wijk in Zwolle) probeerde Bronswijk zelf ook elementen uit de Russische orthodoxie de kerk in te brengen. Bijvoorbeeld door een aantal iconenexposities in de kerk te organiseren. Het kerkbestuur ging daarmee akkoord, totdat Bronswijk een wierookvat op de avondmaalstafel zette. Dit ging te ver. De kunstcommissie van de kerk klapte uit elkaar. "Dat had ik niet moeten doen", zegt Bronswijk, "maar het waren zulke prachtige doosjes."

Dat neemt niet weg dat de tijden veranderd zijn. "Vroeger bleven protestanten weg uit de beeldcultuur", zegt Jos van Haastrecht van het Ikonenmuseum. "Tegenwoordig zijn ze daar toleranter in."

Samen met directeur Harry van Biessum loopt Van Haastrecht door het Kampense museum. De collega's vertellen enthousiast over de iconen aan de wand. "Jezus komt hier echt uit het icoon", vertelt Van Haastrecht als hij uitlegt waarom de afbeelding van Jezus Christus soms verder gaat op de lijst. En wie mocht denken dat de primitief ogende iconen wel erg simpel geschilderd zijn, helpt Van Biessum graag uit de droom: "Die schilders wisten heel goed wat ze deden. Er gebeurt niets uit onbenulligheid".

Een icoon schilderen
In de Oosters-orthodoxe kerk zien gelovigen iconen niet als kunstwerken. Een icoon biedt een fysieke vorm aan de heilige, goddelijke wereld. De afgebeelde heilige is via het icoon bij de toeschouwer, in de ruimte.

De afbeelding moet voldoen aan strikte regels. Wie een icoon van de intocht van Christus in Jeruzalem wil schilderen zónder de olijfberg op de achtergrond moet zich nog eens goed achter de oren krabben. Dat is niet goed.

Een correct icoon schilder je door je te baseren op eerdere iconen of door 'handleidingen' te lezen. Daarin staat wat je moet schilderen maar ook hoe. Zo beschrijft de Griekse schilder Dionysius, die leefde omstreeks 1700, zeer gedetailleerd welke kleuren gebruikt mogen worden bij het schilderen van de maagd Maria.

"Als u de maagd Maria of de jongere heiligen schildert, mag u alleen rood gebruiken in het mídden van het gezicht. Vermeng daarvoor vermiljoen (rood pigmentpoeder) met het vleeskleurig pigment."

Ikonenmuseum Kampen
Het Ikonenmuseum in Kampen bestaat sinds 2005 en is opgericht door enkele verzamelaars uit de buurt. Aanleiding was een succesvolle expositie in De Koperen Hoogte, een restaurant in een oude watertoren aan de A28, even boven Zwolle. Uit deze expositie ontstond de Alexander Stichting die het Ikonenmuseum stichtte. ikonenmuseumkampen.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden