Klein Verslag

Ook Philip Roth staarde naar Demjanjuk

Beeld Photo News

Philip Roth heeft hem ook lang aangestaard. Demjanjuk, bedoel ik. 

Nu ja, eigenlijk moet ik niet van één Philip Roth spreken, maar van twee, want zo zat zijn ingenieuze roman 'Operation Shylock' in elkaar: de schrijver Philip Roth verneemt dat bij het proces in Jeruzalem tegen de oorlogsmisdadiger en kampbewaker Ivan Demjanjuk, oftewel Ivan de Verschrikkelijke van Treblinka, een man aanwezig is die zich voordoet als de schrijver Philip Roth. Een dubbelganger.

Het is 1988.

De dubbelgangerconstructie levert hilarische scenes op, vooral op ogenblikken van confrontatie (de valse Philip Roth lijkt als twee druppels water op de echte en draagt dezelfde kleren) en dat dat kan tegen de achtergrond van zo'n gruwelijk proces bewijst hoe groot Roth's schrijverschap is. Zo afgrondelijk is de Holocaust dat hij hier nu eens als farce, dan weer als tragedie verschijnt.

Nu ik zijn boek naar aanleiding van zijn dood vorige week weer ter hand heb genomen, komen ook de eigen herinneringen aan Demjanjuk terug, mijn eigen staren naar de man in die rechtszaal in München, in zittingen gehouden tussen december 2009 en mei 2011. Meer dan twintig jaar na Roth.

Beeld Wim Boevin000

Operation Shylock is natuurlijk een roman, maar Roth is een meester in het vermengen van werkelijkheid en fictie, zoals in de twee Roth's in de roman ook iets van de werkelijke schrijver zit. In een van de hoofdstukken maakt Roth gebruik van feitelijke notulen van de proceszitting, bij een van de confrontaties van getuige Eliahu Rosenberg (die gedwongen was de gaskamers van Treblinka van lijken te ontdoen en schoon te wassen van bloed en excrementen) en de verdachte die er een wreed schrikbewind voerde en er de bijnaam Ivan de Verschrikkelijke kreeg. Was Ivan Demjanjuk, Ivan de Verschrikkelijke?

Oncontroleerbaarheid

Zes getuigen, zes overlevenden, zeiden van wel en er was ook een identiteitsbewijs van de SS met Demjanjuks naam en pasfoto erop - al was dat volgens zijn verdediging een vervalsing.

De rechtbank in Jeruzalem achtte hem schuldig en veroordeelde hem tot de strop. Demjanjuk ging in hoger beroep, en werd geholpen door de wereldgeschiedenis: de Muur viel in 1989 en daarna openden zich de archieven in Moskou, waar documenten bewezen dat niet hij Ivan de Verschrikkelijke was, maar ene Ivan Martsjenko.

Een van de hoofdstukken in Operation Shylock heet 'The Uncontrollability of Real Things' (de Roths, de Ivans) en die oncontroleerbaarheid speelt nog door tot in dat tweede grote proces dat jaren later in Duitsland tegen Demjanjuk wordt aangespannen - niet omdat hij Ivan van Treblinka zou zijn, maar Ivan van Sobibor.

Ja, ik heb veel naar de man gestaard, die meestal in een bed naast de rechter lag, altijd zwijgend, en opnieuw was er een hoofdrol voor dat identiteitsbewijs dat ook in Jeruzalem onder de loep had gelegen. Was het echt, was het een vervalsing?

Gelukkig was er in München maar één Wim Boevink; ik zou niet het talent gehad hebben om met twee ervan om te gaan. Specialisten noemden het persoonsbewijs authentiek, daarmee was zeker dat ene Ivan Demjanjuk in Sobibor had dienst gedaan. Hoe hij zijn dienst had gedaan weet niemand, maar één controleerbaar feit was voldoende om hem te veroordelen.

Met het oog van een antropoloog en de pen van een dichter doet Wim Boevink dagelijks verslag over de grote en kleine wereld om hem heen. Lees hier eerdere afleveringen van zijn Klein Verslag.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden