Ook online stokt de boekverkoop

De bekroonde boekhandel van Monique Burger (r). © Werry Crone

Het gaat bergafwaarts met de boekenbranche. De verkoopcijfers tonen een dalende trend; ook de Boekenweek kon daar geen verandering in brengen.

Het is nog niet zo erg als in de entertainment-branche, maar ook in de boekenwereld nemen de zorgen toe.

Eerst maar eens wat kille cijfers: de omzet van de zogenoemde A-boeken - grofweg de niet-wetenschappelijke titels - zat in 2007 nog ruim 5 procent in de plus ten opzichte van het jaar daarvoor. Maar die plus is sinds vorig jaar een min van 3,5 procent. In 2010 werd voor 619,5 miljoen euro aan boeken verkocht, waar dat twee jaar eerder nog 642 miljoen euro was. Dit jaar lijkt die dalende trend zich te versterken: in de eerste 18 weken van 2011 moesten de eigenaren van boekwinkels een daling van ruim 4 procent op de balans noteren.

Alleen kinderboeken stijgen
De enige vrolijke noten worden bezongen vanuit de kinderhoek en vanonder de koptelefoon. De jeugdboekenverkoop steeg in 2009 met 14 procent en vorig jaar weer met 2 procent en de luisterboeken groeiden in 2010 met liefst 20 procent. Maar verder is het huilen met een hoofdletter.

De malaise is ook terug te zien in de resultaten van de Boekenweek, het belangrijkste vlaggenschip van de branche om de boekenverkoop te stimuleren. De forse media-aandacht voor het tiendaagse evenement kon niet verhinderen dat dit jaar 8,5 procent minder Nederlandstalige boeken werden verkocht dan vorig jaar. De totaalomzet daalde nog sterker; met 10,2 procent.

Boekenwinkels
De vrije val heeft direct effect op boekenwinkels. Dat worden er stilaan minder. De landelijke boekhandelsketen Selexyz moet van 40 tot 45 medewerkers afscheid nemen en onlangs nog werd bekend dat de Paagman-boekhandels in Rijswijk, Leidschendam, Delft en Zoetermeer er mee ophouden. "De verliezen zijn niet langer op te brengen", was de droevige conclusie.

En ook Eppo van Nispen, directeur van de Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek (CPNB) wordt niet vrolijk van de ontwikkelingen in zijn branche. Maar, zegt hij, "het is wel benauwend om alleen maar naar de boekensector te kijken. In de entertainmentbranche is de situatie nog veel erger".

Dat klopt. Over de eerste drie maanden van dit jaar zakte de verkoop van muziek, games en dvd's met 12 procent. Maar dat moet een schrale troost zijn. En meer boeken verkoop je er al helemaal niet mee.

Van Nispen - en met hem de hele sector - zal op zoek moeten naar nieuwe strategieën om het tij te keren. "Ik ben net terug van de Bookexpo America in New York en daar zie je dat de boekenmarkt wereldwijd in beweging is. Vooral natuurlijk doordat de distributie is veranderd nu mensen vaker online boeken kopen. Maar er zijn zoveel factoren van invloed."

Online verkoop
Van Nispen benadrukt overigens dat die online verkoop op zich los staat van het feit dat er minder boeken worden verkocht: "Of die roman nu via de winkel op de hoek of via bol.com wordt verkocht maakt ons niks uit. Ieder boek is er één. Wel vind ik dat het straatbeeld verarmt door het verdwijnen van boekwinkels. Het probleem is dat de verkopen óók online nauwelijks meer toenemen."

Ook dat is juist. Zo groeide de verkoop van bijvoorbeeld e-books in 2010 met slechts 1 procent. Van het totaal aantal verkochte boeken neemt de boekhandel nog altijd 89 procent voor zijn rekening.

Koopstilte, geen ontlezing
De oorzaken van de boekencrisis kan de CPNB-directeur zo oplepelen. De woorden 'koopstilte' en 'beknibbelen' vallen, maar ook het toeval kan een rol spelen. "Er zijn op het moment gewoon weinig bestsellers. We hebben niet ieder jaar een Dan Brown of een Herman Koch."

Van ontlezing, die andere vaak genoemde oorzaak van dalende boekverkopen, is volgens Van Nispen geen sprake: "Alle tijd die we op computers, telefoons en tablets doorbrengen, wordt niet gebruikt voor het lezen van een boek, dat is waar. Maar dat is niet hetzelfde als ontlezing. Er zijn gewoon meer leesplatforms bijgekomen dan alleen het boek. Ik denk dat de hoofdoorzaak van het probleem ligt in het feit dat we onze vrije tijd anders indelen."

Televisie grootste concurrent
Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) onderzoekt periodiek hoe we onze vrije tijd besteden. En hoeveel we daarvan hebben. Het SCP berekende dat het aantal uren dat we voor onzelf hebben de laatste jaren met drie uur per week is gedaald.

Volgens onderzoeker Jos de Haan blijft de televisie - hoewel over zijn hoogtepunt heen - de grootste concurrent van het boek. "De opkomst van de tv is sinds de jaren zeventig van blijvende invloed gebleken. De invloed van internet is minder groot. We zitten nog altijd minder op het net dan dat we lezen. Maar iedere nieuwe generatie leest steeds iets minder van papier en de huidige jongeren groeien op met internet als nieuwe concurrent van het lezen."

Verminderde koopkracht, een toename van het aantal leesplatforms, onze radicaal veranderde vrijetijdsindeling; het boek wordt omringd door vijanden. Wat kunnen boekverkopers doen om uit die benarde positie te ontsnappen?

Ari Doeser, directeur van de Koninklijke Boekverkopersbond, denkt dat de boekhandels 'nog aantrekkelijker' moeten worden gemaakt maar vindt het vooral van belang dat de sector nog meer als collectief optreedt en de waarde van het fenomeen boek beter uitbuit: "We zijn te bescheiden, we moeten harder schreeuwen dat een boek mooi is en belangrijk. Leg je er niet zomaar bij neer dat vermaak en informatie het wint van het lezen. Een boek is goed voor je ontwikkeling. Tetter dat maar van de daken."

Is het tij nog te keren? En waar ligt het toch aan? 'We besteden onze vrije tijd anders.'

'Crisis, hoezo crisis?'

"Ben je soms gek geworden?", zeiden de mensen tegen Monique Burger. Dat was vorig jaar.

Burger kondigde toen aan een boekhandel te openen aan de Bos en Lommerweg in Amsterdam-West, niet echt een belezen voorbeeldwijk met een hoop koopkracht, zou je zeggen.

Maar zie: zo gek was ze niet. De Nieuwe Boekhandel loopt prima en bruist van de activiteiten. Vooral de gedachte dat er iets te doen moet zijn in de winkel is volgens Burger dé manier voor de boekhandel om te overleven. "Ik zeg altijd: de helft van de omzet komt van die drie muren, de andere helft komt van wat je erbij doet."

Burgers toewijding is in de boekenwereld onomstreden; vorig jaar werd zij door vakgenoten en klanten verkozen tot de Beste Boekverkoper 2010, een onderscheiding die ook bekend is als de Albert Hogeveen Bokaal.

Het heilige vuur, het enthousiasme dat zij wel heeft, daar ontbreekt het volgens haar nog wel eens aan in de Nederlandse boekhandels. Wees creatief, is daarom de boodschap aan haar collega's, en gooi die 'ouwe meukdenkbeelden' overboord, zoals Burger dat noemt. Laat je zien op de sociale mediaplatforms, stel je winkel niet alleen open voor lezingen maar ook voor andere dingen die de verkoop kunnen stimuleren. "Waarom zou je een schrijver bijvoorbeeld niet in je winkel laten debuteren?"

Een evenement hoeft volgens Burger bovendien niet eens rechtstreeks uit de boekenwereld te komen: "Laatst kwam er een klant naar me toe die vroeg of ze haar verjaardag hier kon vieren en binnenkort houden twee mensen hier hun afscheidsborrel voor ze op wereldreis gaan. Nou, hartstikke leuk."

En slim, want zie je boekenkoopdrang maar eens te beheersen als je een paar uur met een hapje en een drankje tussen het aanbod staat. De wijn en de toast moeten de bezoekers wel zelf verzorgen. "Ik ben weliswaar soms net een evenementenbureau, maar voor serveerster ben ik niet opgeleid."

Burger is zo enthousiast over het runnen van haar zaak en zo overtuigd van de kans van slagen voor een boekwinkel, crisis of niet, dat ze een boek schrijft over het vak. "Juist in een krimpende markt wil ik een positieve noot laten horen", stelt ze. "Uiteindelijk is wat onhaalbaar lijkt, echt wel haalbaar. Het is een geweldig vak."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden