Ook nazi's horen bij de Europese cultuur, vindt Israëlische denker Zeev Sternhell

De Israelische denker en schrijver Zeev Sternhell, te Parijs.Beeld Wilco Versteeg

Europa heeft het beste en het slechtste voortgebracht in de wereldgeschiedenis, zegt de Israëlische denker Zeev Sternhell. Ondanks alles zou hij ook Israël graag als een Europees land zien. Deel 7 van een serie waarin niet-Europeanen hun visie geven op Europa en de EU.

Het is 66 jaar geleden dat Zeev Sternhell, toen een wees van 16 jaar oud, Europa achter zich liet. Per boot vertrok hij naar een nieuw land, een land dat op dat moment pas drie jaar bestond. Wat hij achter zich liet was het continent van de Shoah, wat voor hem lag was de belofte van het pasgeboren Israël. Toen de Artza de haven van Haifa binnenvoer, betekende dat meer dan de aankomst in een ander land. "Pas toen was ik niet langer het voorwerp van het handelen van anderen en werd ik een eigen persoon."

En toch, ondanks het verstrijken van de tijd, ondanks de wedergeboorte die de emigratie naar Israël voor hem betekende, spreekt Sternhell nog steeds over 'wij' en 'ons' als het gaat om Europa. Misschien is het omdat hij altijd hoopte dat Israël een liberale democratie naar Europese snit zou worden, en dat dat niet gebeurde. De bezetting van de Westelijke Jordaanoever en de Joodse nederzettingen daar verhinderen de ontwikkeling van Israël als 'een vrije en open samenleving', zegt hij al sinds jaren - het levert hem in eigen land de nodige vijanden op. In 2008 was hij doelwit van een Joods-nationalistische aanslag met een pijpbom, bevestigt aan zijn huisdeur. Sternhell raakte licht gewond, maar verklaarde vanaf het ziekenhuisbed dat hij zich niet zou laten intimideren.

De aanslag toonde volgens hem aan hoe 'fragiel' de democratie in Israël is, en daarmee sprak hij niet alleen als slachtoffer van geweld, maar ook als de internationaal erkende autoriteit die hij is op dat gebied; Sternhell was hoogleraar politieke wetenschappen en publiceerde toonaangevende boeken over de 'anti-Verlichting', nationalisme en fascisme. Alles wat in Israël gebeurt, heeft zijn wortels in Europa, zegt hij, zowel het positieve als het negatieve. En het negatieve is wat hem betreft terug te voeren op het 18de-eeuwse nationalisme van Johann Gottfried Herder, die de natie niet zozeer zag als een verzameling burgers met gelijke rechten, maar als een levend organisme, een lichaam met unieke eigenschappen, waarvan de leden hun identiteit danken aan het geheel. Dat is een gedachte die zou uitmonden in het fascisme en die nu weer salonfähig dreigt te worden.

"Het duister is integraal deel van de Europese erfenis; de fascisten en de nazi's zijn geen buitenstaanders, zij horen evenzeer bij de Europese cultuur als de humanisten en liberalen. We mogen dat niet vergeten; alles wat nu gaande is in Duitsland, Oostenrijk, Frankrijk en Nederland past in de Europese traditie, niet minder dan democratie en mensenrechten. En laten we niet vergeten dat het rechts populisme zich nu manifesteert terwijl de omstandigheden oneindig veel beter zijn dan in de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw. West-Europa is waarschijnlijk de beste plek om te wonen in de hele wereld - Amerika komt in de buurt, maar dat is een barbaars land in vergelijking met West-Europa. Stel je voor wat er zou gebeuren als de werkloosheid in West-Europa op twintig procent zou staan, er gierende inflatie zou heersen, en wat dies meer zij: hoe zouden de verkiezingen dan uitpakken? Dan bleven Marine Le Pen en haar geestverwanten niet meer steken bij 25 procent van de stemmen, dan behaalden ze waarschijnlijk een meerderheid.

"Mensen schrikken als je dit fascisme noemt, maar bedenk: fascisme, zoals we het leerden kennen via Mussolini, is niet het ergste wat er is. Het is niet Auschwitz, helemaal niet. Fascisme is zelfs niet noodzakelijkerwijs racistisch - hoe lang duurde het voor Mussolini met zijn rassenwetten kwam? Vijftien jaar nadat hij aan de macht kwam. Ik was op een conferentie in Buenos Aires, vlak na de val van het generaalsregime, en ik heb gezegd: het fascisme was een kleuterschool in vergelijking met wat in Argentinië gebeurde. Maar hoe dan ook, als we spreken over fascistische, anti-democratische en racistische tendenzen: die zijn allemaal aanwezig in Europa, en ze vormen een gevaar, want in tijden van economische en sociale crisis kunnen ze tot uitbarsting komen als een vulkaan.

Geheim

"Er is geen enkele reden om aan te nemen dat wat opkwam met de Eerste Wereldoorlog en zijn dieptepunt beleefde met de Tweede Wereldoorlog, nu voor eeuwig begraven ligt in de geschiedenis. We hebben het niet over een aberratie, een incident, maar over een wezenlijke eigenschap van de Europese cultuur. Met een sterke aantrekkingskracht op intellectuelen en hoogopgeleiden. Hoe kon Europa's grootste filosoof van de twintigste eeuw een nazi zijn, vroegen ze me eens op een conferentie in New York. Ja, dat ging over Martin Heidegger. Maar fascisme en nazisme kunnen iedereen aanspreken, van de meest simpele tot de meest briljante geest, dat is het grote geheim ervan.

"Het project van de Europese integratie, bedoeld om de erfenis van twee wereldoorlogen te overwinnen, is nog steeds gaande. Het is nog niet beëindigd en de vraag is hoe het beëindigd kan worden, hoe te bereiken wat Europa's founding fathers in gedachten hadden. Eigenlijk waren het vreemde lieden, Robert Schumann, Jean Monnet en de anderen. Behorend tot de bourgeoisie, maar gebruik makend van marxistische instrumenten. Je begint bij de onderbouw, de economie, en vandaaruit ga je verder. Van de zes stichtingslanden waren er vijf - Italië, Duitsland, België, Luxemburg en Nederland - die meteen al een politieke unie hadden willen vormen, maar Frankrijk hield dat tegen. Het was waarschijnlijk ook te vroeg, de oorlog was nog maar nauwelijks voorbij. Maar het basisidee was dat de economische unie uit zou groeien tot een politieke unie, dat was van meet af aan de bedoeling.

"De Europese Unie is geen business-model, het is meer dan dat: een gemeenschap van politieke waarden. En het zou goed zijn als die gemeenschap werd gedragen door iets wat je een Europees volk zou kunnen noemen. Natuurlijk weet ik dat dat nu niet bestaat, maar we hoeven niet vijfhonderd jaar te wachten tot het vanzelf wordt geboren, we kunnen dat bevorderen. Zo zijn de natie-staten ook ontstaan: vanuit de instituties hebben volken zich gevormd. Kijk maar naar de geschiedenis van landen als Duitsland en Nederland.

Tekst loopt verder onder de afbeelding

De Israëlische fascisme-expert Zeev Sternhell: 'We zijn gewend dat geschiedenis een proces van vooruitgang is, maar dat is niet noodzakelijkerwijs het geval.'Beeld Wilco Versteeg

"Liefst zou ik zien dat Europa terugkeerde naar de zes landen van het begin, al besef ik dat dat onmogelijk is. Maar vooral de uitbreiding met de landen van Oost-Europa is een grote vergissing geweest - het nationalisme dat zich daar nu manifesteert bewijst dat, en het is een nationalisme dat die landen altijd hebben gekend. Hadden de oorspronkelijke zes een Verenigde Staten van Europa gesticht, en daar zou ik zeker voor zijn geweest, dan was dat een federatie van liberale democratieën geweest, waar anderen zich bij hadden kunnen aansluiten, maar dan wel op voorwaarde dat ze zouden voldoen aan rechtsstatelijke en democratische criteria. Nu zijn landen als Polen en Hongarije - landen die geen democratisch verleden kennen - lid van de EU, terwijl ze daar niet thuishoren. Er kan een moment komen dat de EU zich moet afvragen of dergelijke landen nog wel lid kunnen blijven. Anders maakt ze zichzelf belachelijk.

"Ik ben van Polen naar Frankrijk getrokken, van Frankrijk naar Israël. Het voelde als vanzelfsprekend om Polen te verlaten; de meeste joden deden dat, ervan overtuigd dat daar voor hen na de oorlog geen toekomst lag. In Frankrijk lag dat anders, maar toch was ik er niet werkelijk op mijn plaats. Bovendien wilde ik deel uitmaken van het avontuur dat plaatsvond in Israël. Maar ik heb mijn hele leven gehoopt dat Israël een Europees land zou zijn, een liberale democratie. Ik heb het nooit gezien als oosters of Midden-Oosters, wat misschien wel betekent dat ik hier niet op mijn plaats ben. Maar Israël werd gesticht als een Europees land, met Europese instituties. Zelfs ons nationalisme was afkomstig uit Europa.

We zijn gewend geraakt aan het idee dat de geschiedenis een proces van vooruitgang is, maar dat is niet noodzakelijkerwijs het geval. Kijk naar wat er nu in Amerika gebeurt. Velen hebben gedacht dat wat in Europa gebeurde in de eerste helft van de vorige eeuw, nooit in Amerika zou gebeuren. Amerika zou beschermd zijn tegen het slechtste uit de Europese geschiedenis, precies omdat het Europa niet is. Maar zo zeker is dat niet. Helemaal niet. Alles is mogelijk. En alles is overal mogelijk. Daarom ben ik ook zo bezorgd over mijn eigen land: iedereen is tot alles in staat."

Wat betekent Europa voor u?

"Europa is voor mij de plek die het beste en het slechtste in de wereld heeft voortgebracht. Het is absoluut zeer gecompliceerd. Europa heeft een schitterende en rijke geschiedenis en cultuur, en ze produceerde ook het meest verschrikkelijke. De afgelopen zes, zeven decennia heeft ze een uitzonderlijke experiment uitgevoerd, dat geen precedent kent. Ze creëerde een unie van landen, met als doel een volgende oorlog te voorkomen, want dat zou een ramp zijn voor iedereen, en waarschijnlijk het einde van iedereen."

Zijn Europese waarden universeel?

"Absoluut. De wereld zou er heel anders hebben uitgezien zonder de Engelse revolutie in de zeventiende eeuw en de Franse revolutie in de achttiende eeuw. En voeg de Amerikaanse revolutie daar maar aan toe, want die stamde ook uit Europa. Ja, de Europese waarden zijn universele waarden. Dat is de potentie die Europa heeft, en het nieuwe Duitsland is daar misschien wel het beste voorbeeld van. De dag dat Angela Merkel besloot de grens te openen voor een miljoen moslim-vluchtelingen, was de dag van mijn uiteindelijke, persoonlijke verzoening met Duitsland."

Wat kan Europa leren van Israël?

Diepe zucht, lange stilte. "Niet veel, helaas. Maar wellicht dit: als je een doel hebt, houd dat dan voor ogen en zet je er voor in. Dat is wat wij gedaan hebben door dit land in het leven te roepen, tegen alle omstandigheden in."

Zeev Sternhell

Zeev Sternhell werd in 1935 geboren in het Poolse Przemysl, dat in de Tweede Wereldoorlog eerst werd bezet door de Russen en vervolgens door de Duitsers. Sternhells vader, een bemiddelde textielhandelaar, stierf een natuurlijke dood. Zijn moeder en zus werden door de nazi's vermoord. Sternhell overleefde de oorlog als onderduiker in een Pools gezin. Na de bevrijding werd hij katholiek gedoopt en hij was zelfs misdienaar in de kathedraal van Krakau. In 1946 vertrok hij naar familie in Frankrijk, om in 1951 te emigreren naar Israël. Sternhell studeerde geschiedenis en politieke wetenschappen in Jeruzalem, promoveerde in Parijs en ontwikkelde zich tot internationaal erkend fascisme expert. Hij staat zeer kritisch tegenover de Israëlische bezetting van de Palestijnse gebieden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden