Reportage

Ook na hun pensioenleeftijd blijven veel Chinezen werken om te overleven

Markt in Peking. Door de vergrijzing en de eenkindpolitiek moeten veel gepensioneerde Chinezen voedsel uit hun moestuintje op de markt verkopen. Beeld EPA

Veel Chinezen hebben geen recht op een pensioen. Zij moeten tot op hoge leeftijd blijven werken. 'De jeugd heeft zelf niet genoeg te eten, hoe kunnen ze ons helpen?'

Zoals elke ochtend is mevrouw Liu (61), een gepensioneerd fabrieksarbeidster uit de Noord-Chinese provincie Heilongjiang, vandaag om drie uur opgestaan. Ze heeft groenten uit haar moestuin geplukt en is op de bus naar de provinciehoofdstad Harbin gestapt, een dik uur rijden van haar dorp. Daar probeert ze elke dag op de markt wat bij te verdienen, als aanvulling op haar magere pensioen.

Op de markt in de Heqingjie (de Heldere Rivierstraat) in Harbin zitten meer gepensioneerden. Tussen de vaste kramen met een uitgebreide collectie schoenen, plasticwaren of flessen sojaolie hebben zij een doek op straat uitgevouwen met daarop een vijftal kolen, een paar kilo wortels of bosjes koriander - de oogst van de dag.

"Al verdien ik maar 8 of 10 yuan (1 of 1,20 euro) per dag, ik zie het als wat extra zakgeld", zegt Liu, die een maandelijks pensioen van 290 euro heeft. Haar buiktasje zit vol biljetten van 1 yuan en rond haar oren heeft ze een sjaal gebonden tegen de kou. "Ik verdien niet veel, maar het is beter dan iedere dag thuis zitten. Als je niets doet, word je snel oud." Ze wil alleen met haar achternaam Liu in de buitenlandse pers, angstig dat er misschien negatieve consequenties kunnen zijn in China zelf.

Dat op de Heqingjiemarkt veel gepensioneerde verkopers zitten, is tekenend voor de problemen met het pensioenstelsel in China. Niet alleen zijn de pensioenbedragen bedroevend laag, veel Chinezen hebben zelfs geen recht op een pensioen. Zij moeten ook na hun pensioenleeftijd blijven werken om te overleven, als afwasser in een restaurant, straatveger of verkoper op de markt.

Vergrijzing

Nog erger is het gesteld met de financiële gezondheid van het pensioenstelsel: zelfs deze halfslachtige ouderdomsvoorzieningen kan de Chinese overheid nauwelijks meer betalen. De situatie is het urgentst in de noordoostelijke provincie Heilongjiang, waar de vergrijzing het hardst is toegeslagen. Vorig jaar kwam het provinciale pensioenfonds daar 2,8 miljard euro tekort.

Gevreesd wordt niet zozeer dat China zijn pensioenverplichtingen niet zal voldoen, maar wel dat het daarvoor nieuwe schulden moet aangaan. "China's grootste schuldenrisico is het pensioenrisico", zegt Wang Dehua, onderzoeker van de Nationale Academie voor Economische Strategie in Peking, tegen de financiële nieuwssite Bloomberg.

De problemen komen rechtstreeks voort uit het pensioenstelsel dat in de jaren negentig werd hervormd. Nadat de 'ijzeren rijstkom' - sociale zekerheid van wieg tot graf - van de staatsgeleide economie niet langer houdbaar was, werd een nieuw pensioensysteem ingevoerd dat door werknemers en werkgevers zou worden gefinancierd. Zij zouden het pensioenfonds vullen.

"Het probleem is dat de bijdragen van bedrijven nooit zijn afgedwongen", zegt Geoff Crothall van China Labour Bulletin, een niet-gouvernementele organisatie in Hongkong die zich bezighoudt met arbeidsrechten in China. "Veel bedrijven zochten uitwegen om de pensioenbijdragen niet of niet volledig te betalen. Daardoor is er nooit voldoende geld binnengekomen."

Jongeren

Tegelijk stegen de uitgaven wel, want mede dankzij de eenkindpolitiek vergrijsde China in hoog tempo. Vooral in het noordoosten, waar staatsbedrijven in de jaren negentig massaal de deuren sloten, keerde de bevolkingspiramide om. Jongeren trokken in groten getale weg naar provincies met meer werkgelegenheid, de gepensioneerden bleven achter. In China zijn er voor elke gepensioneerde 2,8 werkenden. In Heilongjiang zijn dat er 1,3.

Dat is onhoudbaar, want in China worden de pensioenen nationaal bepaald, maar provinciaal betaald. Zo worden de pensioenleeftijden - 60 jaar voor mannen, 50 tot 55 jaar voor vrouwen - in Peking vastgelegd, maar moet Heilongjiang zelf de middelen ophoesten. "Iedereen is het erover eens dat de pensioenleeftijd hoger moet", aldus Crothall. "Maar de centrale overheid doet niets."

Hoe precair de situatie van de gepensioneerden in Heilongjiang ook is, het is opvallend hoe berustend ze zijn. Dit is een geharde generatie, die politieke aardverschuivingen, vervolging en hongersnood heeft meegemaakt. Van de gepensioneerde verkopers op de Heqingjiemarkt in Harbin is er niet één die over zijn financiële toestand klaagt.

Onder hen zijn er ook velen die helemaal geen pensioen krijgen, op een toelage van 12 euro per maand na. Dat lot treft gepensioneerden die tijdens hun loopbaan geen arbeidscontract hadden: landbouwers, zelfstandigen en ook veel arbeidsmigranten. Zij krijgen alleen een pensioen als ze uit eigen zak een maandelijkse bijdrage hebben betaald, maar weinigen hadden daar de middelen voor.

Wortelen

"Ik heb niet veel nodig, op het einde van de maand is mijn geld niet eens op", zegt Dong Huishi (74), die als gepensioneerd landbouwer alleen de toelage van 12 euro krijgt en vandaag op de markt een tiental kilo wortelen hoopt te verkopen. "Als ik in de toekomst niet meer kan werken, zullen mijn kinderen mij helpen."

Traditioneel zorgen kinderen in China voor hun ouders, maar door de eenkindpolitiek is dat niet meer evident. "De jeugd heeft zelf niet genoeg te eten, hoe kunnen ze ons helpen?", zegt een andere vrouw, Liu (62), die een kruidenierswinkel heeft geopend om haar pensioen van 240 euro aan te vullen. "In mijn familie zorgt iedereen voor zichzelf. Ik help mijn dochter niet en zij doet geen beroep op mij." Ook zij houdt het bij haar algemene achternaam Liu om geen risico te lopen.

De volledige namen van de in dit artikel opgevoerde ouderen zijn bekend bij de hoofdredactie.

Lees ook

Voor een tweede kind hebben Chinezen amper nog puf

Lange tijd gold in China een strikte eenkindpolitiek, inmiddels wil de overheid juist graag meer nageslacht, vanwege de sterk krimpende bevolking. En nu zien ouders dat niet meer zitten.

Als schapen hoeden te zwaar wordt, kun je in Peking altijd nog skileraar worden

Het is nog drie jaar tot de Winterspelen van Peking. Voor de lokale landbouwers in de olympische skigebieden is de opkomende skikoorts een gouden kans. Velen laten zich omscholen tot skileraar, de overheid regisseert dit sprookje.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden