Ook Multatuli had al zijn groupies

De showbusiness bestaat niet alleen uit pop- en filmsterren. Al vanaf de negentiende eeuw bestaan literaire roem en dito fans en groupies.

De dood van popster Prince is nog vers als we Rick Honings treffen bij die te dure Amerikaanse koffieketen, vestiging Leiden Centraal. Droevig natuurlijk, maar toch ook een aanleiding die voor het gesprek goed uitkomt. Want Rick Honings heeft een boek geschreven over roem en idolen en als iemand daar intelligent op inspeelde was het Prince. Honings: "Prince was een goed voorbeeld van iemand die zich bewust was van zijn onderscheidende voorkomen, met dat bijzondere kapsel van hem bijvoorbeeld. Hij was het voortborduursel van dat romantische imago dat in de negentiende eeuw in de Nederlandse literatuur al bestond."

'De dichter als idool. Literaire roem in de negentiende eeuw', heet het boek van Honings (1984), universitair docent moderne Nederlandse letterkunde in Leiden. Daarin beschrijft hij dat schrijvers als Willem Bilderdijk, Nicolaas Beets, Multatuli en Isaäc da Costa - die we nu vooral nog kennen van de straatnamen - echte sterren waren, compleet met fans en zelfs groupies.

Hoe kwam u erbij om u te storten op het verschijnsel literaire roem in de negentiende eeuw?

"Ik heb eerder het literaire leven in Leiden bestudeerd voor mijn promotie. Tijdens dat onderzoek werd mijn aandacht getrokken door Willem Bilderdijk, over wie ik niet voor niets, samen met Peter van Zonneveld, de biografie 'De gefnuikte arend' heb geschreven. Het is bij Bilderdijk begonnen, hij zat in die overgangsfase naar de Romantiek, de periode dat schrijvers publieke figuren konden worden. Dat voelde Bilderdijk goed aan. Je zag hem hoe langer hoe meer iets excentrieks krijgen, met het dragen van lange gewaden en een soort tulband op zijn hoofd, als een oosterse profeet."

Wat verstaat u onder literaire roem, of roem in het algemeen?

"Een socioloog zou nu antwoorden: roem is wanneer je erin slaagt om 'aandachtskapitaal' naar je toe te trekken. Zo zie ik het zelf ook wel. De verdienste maakt niet zoveel uit. Iemand als Paris Hilton is niet beroemd om haar onderscheidende kwaliteiten. En literaire roem: dat je in bredere kring herkend en erkend wordt vanwege het feit dat je schrijft. Negentiende-eeuwse schrijvers werkten zelf doelbewust aan hun bekende imago, maar ze werden ook echt geadoreerd door hun fans. Een fan is een actieve participant. Hij of zij wil iets doen, bloemen of een fanbrief sturen, aanbellen bij zijn huis, hem om een haarlok vragen, hem aanraken. Multatuli had zelfs groupies."

Toch is het raar, idolen in de letteren. Een filmster is per definitie glamorous; dat is gezien worden, de beeldcultuur. Maar schrijven is toch ploeteren op een tochtig zolderkamertje?

"Plus: schrijven is iets van 'de hogere cultuur', dat platte fangedrag lijkt dus inderdaad heel paradoxaal. Hoge en populaire cultuur lopen in de literaire roem dwars door elkaar heen. Maar schrijvers als Bilderdijk, Tollens en Beets waren zich op die tochtige zolderkamertjes wel degelijk heel goed bewust van hun publiek, van het beeld dat ze konden neerzetten naar buiten toe. Dat tegenovergestelde fenomeen, van schrijvers die zich terugtrekken, heeft ook iets magisch, iets aantrekkelijks. J.D. Salinger was zo iemand. Herman Koch, die onlangs bij 'De wereld draait door' vertelde dat hij het volgende boekenweekgeschenk zal schrijven, heeft dat ook een beetje. Een neutrale, terughoudende man, maar wel de populairste schrijver die we hebben. Schrijvers geven het beeld dat we van ze hebben vaak zelf vorm. Multatuli werd daarbij nog geholpen door de opkomst van de fotografie, waardoor hij zich ook visueel kon onderscheiden. Al was beeld voor de uitvinding van fotografie al belangrijk: van Willem Bilderdijk bestonden tijdens zijn leven wel vijftig getekende en geschilderde portretten. Maar de basis voor de verafgoding van schrijvers was toch hun werk. Men was gegrepen door de boeken, door 'Max Havelaar', door 'Camera Obscura'."

Was er voor de negentiende eeuw ook al sprake van fans en groupies in de letteren?

"Daarover zijn de meningen verdeeld. Ik denk dat het altijd heeft bestaan, alleen in verschillende uitingsvormen. Roem kreeg wel een impuls door de introductie van de Romantiek. Daardoor kwam er ruimte voor het onmaatschappelijke. Er ontstond een fascinatie voor mensen die zich buiten de massa konden en durfden te plaatsen."

Wie was de grootste Nederlandse ster destijds?

"Daar komen twee auteurs voor in aanmerking: Tollens en Beets. Van Tollens werden al tijdens zijn leven miniatuurbeeldjes verkocht. Zelfs gewone, eenvoudige mensen kochten dat, net als zijn bundels. Tienduizend zijn er van zijn 'Gedichten' verkocht! Tollens was ook de eerste Nederlandse schrijver die een standbeeld kreeg, in 1860 in Rotterdam. Maar ook Nicolaas Beets was ongelooflijk beroemd. Toen hij 70 werd, op 13 september 1884, werd er een nationaal feest voor hem georganiseerd, met alles erop en eraan. Hij werd die dag gehuldigd als de Nederlandse Victor Hugo. Het hele land was ermee bezig, tot het koningshuis aan toe. Kinderen waren vrij van school, de vlaggen hingen uit, zelfs op de trams."

We kennen allemaal de Bilderdijkstraat, de Nicolaas Beetskade. Hoe is dat met schrijvers van nu? Wonen onze kinderen straks aan het Esther Gerritsenplantsoen?

"Een straatnaam krijg je doorgaans pas na je dood, maar roem is van alle tijden. Al is het belang van de schrijver in de maatschappij wel afgenomen. Aan de andere kant zie je een auteur als Arnon Grunberg steeds geëngageerder worden en zich juist steeds meer in het publieke debat mengen. Dus er kan best ooit een Grunbergplein komen. Ook Ilja Leonard Pfeijffer draagt uit wat hij doet. Zet hem naast Mark Rutte en vraag: Wie is de dichter? Dan weet je het wel. Mijn volgende boek gaat over Herman Brusselmans, dat is ook zo'n sterauteur."

De dichter als idool. Literaire roem in de negentiende eeuw. Rick Honings. Uitgeverij Bert Bakker.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden