Review

Ook Jehovah's Getuigen waren slachtoffer van Nazi-regime

Detlef Garbe: Zwischen Widerstand und Martyrium. Die Zeugen Jehovas im 'Dritten Reich'. München, Oldenbourg Verlag, 577 pag's, DM 98,-

Dat ze nog steeds worden beschouwd als een controversiële religieuze groepering zal daar allicht toe bijdragen. Een tweede mogelijkheid is het betrekkelijk geringe aantal Getuigen dat als rechtstreeks gevolg van de Tweede Wereldoorlog is omgekomen. De schatting is dat er ongeveer 1600 in concentratiekampen zijn gestorven. Onlangs is hun vervolgingsgeschiedenis in Nazi-Duitsland wetenschappelijk in kaart gebracht. Door onderzoek van oorlogsarchieven en interviews met overlevenden heeft de Duitse historicus Detlef Garbe hun lotgevallen gedurende de periode 1933-1945 in een lijvig proefschrift opgetekend. Het accent ligt op de situatie in Duitsland, met zijdelingse aandacht voor de vervolging in Nederland. Ruim honderd Nederlandse Getuigen zijn in concentratiekampen overleden. Vrijwel direct nadat de Nazi's in 1933 de macht grepen, verboden zij het Wachttorengenootschap.

Het nieuwe regime had de indruk dat de beweging nauwe banden onderhield met de joden. Omdat van zo'n relatie nooit sprake is geweest, haastten de Duitse leiders van de Getuigen zich deze joodse connectie te ontkennen. Zij geneerden zich daarbij niet voor anti-semitische opmerkingen. Dit kan zijn ingegeven door overlevingsdrang, maar de toenmalige president van het Wachttorengenootschap, Rutherford, had het jodendom al in eerdere publikaties in negatieve stereotypes afgeschilderd. In een persoonlijke brief aan Hitler werd nog verzekerd dat de doelstellingen van de Getuigen in 'volledige harmonie waren met die van de Duitse regering'. Het mocht niet baten. Nadat in 1935 de algemene dienstplicht werd ingevoerd, lieten de Getuigen deze gênante toenaderingstactiek varen. Zij namen hun compromisloze posities in, waarna de vervolging in alle hevigheid losbarstte. De meedogenloosheid van hun vervolging staat ook voor Garbe buiten discussie. De eerdere, spaarzame verhandelingen van buitenstaander en de omvangrijke lectuur van het Wachttorengenootschap zijn het erover eens: hun behandeling in de concentratiekampen was nauwelijks beter dan die van de joden, maar de Getuigen kònden zich aan de folteringen onttrekken; ze hoefden slechts in een verklaring afstand te nemen van hun geloof; dan kwamen ze na enige tijd vrij.

Weinigen maakten gebruik van dit aanlokkelijke aanbod. De ware gelovige was immers getrouw aan Gods beginselen, al betekende dat soms het martelaarschap. Garbe plaatst daar wel kanttekeningen bij. Uit zijn gesprekken met overlevenden blijkt dat de onderlinge sociale controle onder de gedetineerde Getuigen vaak een grotere rol speelde dan de zo veelvuldig gememoreerde loyaliteit aan Jehovah. Indien iemand, gedreven door angst en zelfbehoud ook maar de geringste neiging vertoonde het document te tekenen, werd dit door de mede-gelovigen uitgelegd als verraad. Dat betekende verwijdering uit de hechte gemeenschap van de Getuigen. En juist dit solide collectief bood soelaas in de afschuwelijke ontberingen. Tot de vrijlating, die nog wel enkele maanden kon uitblijven, was de uitgestotene op zichzelf aangewezen. Niet alle Getuigen konden zich vinden in de strenge regels die gelovigen zichzelf in de kampen hadden opgelegd. Zo had een vrouwelijke Getuige in Ravensbrück haar mede-zusters verordonneerd dat het eten van bloedworst, ondanks het uiterst karige rantsoen, tegen de wil van God was. Slechts een kleine minderheid van de geïnterneerde Getuigen verzette zich tegen deze extreme variant van het bloedtransfusieverbod. In die zin ontmythologiseert Garbe's studie de officiële geschiedschrijving van het Wachttorengenootschap, dat steeds het harmoniemodel vooropzet. Maar op de lange termijn bleek de onderlinge cohesie sterker dan het exegetische gekibbel. Het bood de Getuigen het spirituele fundament, waarop ze, ondanks de vervolging, hun religieuze activiteiten onverdroten wisten voort te zetten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden