ColumnJan Beuving

Ook in taal is de staart te delen

Beeld Werry Crone

Mijn eerste docent op de universiteit was Jan Hogendijk, die ons het vak infinitesimaalrekening gaf. Hij introduceerde op college de term ‘magisch niveau’. Soms is je begrip van de stof op magisch niveau, dat wil zeggen: je kunt het wel, maar je begrijpt het niet. Je volgt de regels zonder ze te doorgronden. Zijn stelling was dat het helemaal niet erg was om een tijdje op dat niveau te zitten: het is een stadium waar je door gaat voor je het echt begrijpt.

Magische niveaus zijn overal. Ik rijd bijvoorbeeld auto op magisch niveau: ik kan het wel, maar vraag me niet hoe een motor werkt. Ik denk dat ik zelfs leef op magisch niveau. Hoe mijn lijf functioneert, ik heb geen idee, maar elke keer dat ik ademhaal, ben ik er nog. Ik denk dat we dat allemaal doen: we accepteren het grootste deel van wat ons overkomt, omdat het ondoenlijk is om het allemaal te begrijpen.

Het meest magische op de basisschool

Op de basisschool is het meest magische wat je voorgeschoteld krijgt bij rekenen de staartdeling: het algoritme om een grote deling uit te voeren zonder rekenmachine. Ik vind het nog steeds geweldig dat je een op het oog onmogelijk quotiënt als 3567:12 snel uit kunt voeren met simpel hoofdrekenwerk. Zie de figuur hieronder: je zet het te delen getal (3567) tussen twee schuine strepen, de deler (12) ervoor, en erachter schrijf je telkens het aantal keer dat je de deler vermenigvuldigd hebt. De eerste stap is dat 12 2 keer onder 35 past, en dat je dan 11 overhoudt. Vervolgens haal je de 6 bij, en past 12 9 keer in 116. Enzovoort, tot het getal op is. De conclusie: 3567:12=297, rest 3. Die rest zou je verder kunnen delen door nullen bij te schrijven, en dan zou je vinden dat er nog ,25 achter komt te staan.

Nu vroeg ik mij af of je ook in de taal een soort staartdelingen zou kunnen maken. De klassieke staartdeling rust op vermenigvuldigen en aftrekken. Taal kent ook vermenigvuldigingen: meervouden. Nu lijkt het meervoud vaak op het enkelvoud: het meervoud van het enkelvoud ‘meervoud’ is meervouden. Maar, er zijn ook andere meervouden te verzinnen. Het meervoud van schaap is kudde. Het meervoud van leerling is klas. Het meervoud van aar is schoof. Het meervoud van grasspriet is gazon. Maar ook wei of weiland. Je kunt veel kanten op. Natuurlijk loop je tegen vragen aan: is baal een meervoud van hooi? Of meer een synoniem? Maar ik pleit ervoor dat creativiteit hier voor regelzucht gaat. Niet alleen hier trouwens.

Als je UITROEPEN deelt door LEEUW houd je UIEN over

Nadeel is dat je niet weet wat het resultaat van de deling is. GAZON:GRASSPRIET heeft wisselende uitkomsten, afhankelijk van je tuingrootte en het jaargetijde. Het is dus vooral interessant of taal(staart)delingen een rest overhouden. Dat doe je door af te trekken. Aftrekken in de taal is enigszins arbitrair, maar je zou kunnen afspreken dat BOTER-BOT=ER. Maar ook: BOTER-T=BOER. Om het overzichtelijk te houden wil ik voorstellen dat een woord alleen van een ander woord is af te trekken als het 1) niet-onderbroken in dat woord voorkomt en 2) als wat overblijft weer een woord is. Dus GETEISEM-EIS=GETEM, maar niet GETEISEM-TEÏSME=GE, want dan blijven we bezig.

Zodoende zou je kunnen concluderen: als je UITROEPEN deelt door LEEUW houd je UIEN over. GEGROSSIERD gedeeld door DOZIJN is 12 rest GESIERD. Maar daarmee hebben we nog geen staartdeling. Het leukst zou het natuurlijk zijn als de rest weer deelbaar is door de deler, dan kun je echt een ‘staart’ maken. De biologiedocent heeft in de klas een SCHOOLLOKAALSKELET staan. Deel je dat door BOT, houd je SCHOOLLOKAAL over. Maar BOT is ook een vis, en zo is SCHOOL weg te delen, en houden we alleen LOKAAL over. Als je de bot als lokaal inzet, is de rest zelfs nul. Er zijn vast nog veel mooiere taalstaartdelingen te verzinnen: stuur ze vooral op naar janbeuving@gmail.com. De mooiste beloon ik met een zak elastiekjes om haar in staartjes te delen.

Jan Beuving is wiskundige en cabaretier. Hij speelt in zijn column met natuurwetenschappen en taal.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden