Ook in Rotterdam woonde en werkte een Bach

Het Bachjaar. Concerten, cd's, biografieën, balletten, toneelstukken, tentoonstellingen en curiosa -250 jaar na zijn dood wordt de componist der componisten alom geëerd en geprezen. Aflevering 12 van een wekelijkse rubriek over alles wat met Bach te maken heeft: Bach-kenner Rob van der Hilst.

De wijdvertakte Bach-familie zwierf uit over heel Europa. Om al die muzikale telgen met dubbele voornamen een beetje uit elkaar te houden, kregen de meer beroemde Bachen van muziekgeschiedschrijvers plaatsaanduidingen. Zo kennen we de Londense Bach, de Milanese Bach, de Bückeburger Bach en vele 'Arnstüdter Bache'. Nu kunnen we aan dat rijtje een onverwachte naam toevoegen: de Rotterdamse Bach!

Althans, dat beweert organist en Bachkenner Rob van der Hilst. Van zijn hand verschijnt binnen enkele weken bij uitgeverij Ambo het boek 'Een engel uit de hemel- driehonderd jaar Bach in Nederland'. Daarin openbaart Van der Hilst dat Johann Christoph Bach, een volle neef en generatiegenoot van Johann Sebastian die net als de meester in Eisenach werd geboren, in Rotterdam gewoond en gewerkt heeft.

De ondertitel van het boek verwijst naar Johann Sebastian Bachs muziek en niet naar zijn persoon, want helaas is de grote Bach nooit in Nederland geweest. Hoewel... volgens de officiële documenten is Bachs aanwezigheid in Nederland niet te bewijzen, maar Van der Hilst houdt een mogelijkheid open. ,,Het jaar 1702 vormt een grote lacune in de chronologie van de Bach-biografie. Bach is dan het hele jaar nagenoeg onzichtbaar. Als hij Nederland bezocht, dan moet het in dat jaar geweest zijn. Wie weet deed hij toen wel Groningen aan. Er zijn natuurlijk geen bewijzen, maar het orgel van de Martinikerk had in het Noordzeegebied een monumentale uitstraling en oefende op orgelfreak Bach ongetwijfeld een sterke aantrekkingskracht uit.''

Van der Hilst werd voor zijn boek in 1985 op het spoor gezet toen hij een verhaal van Belcampo las dat ging over Bach in Groningen. Zijn gevoel dat Nederland een belangrijk Bach-land was en is, wilde hij vorm geven. ,,Aanleiding tot het schrijven was een grote dosis kwaadheid. Ik las in 'Bach und die Nachwelt' over allerlei invloeden van Bach. Bach in Frankrijk, Bach in Rusland, Bach en Wagner en ga zo maar door. Geen woord stond erin over Bach en Nederland. Wisten die Duitsers veel! Uit pure ergernis daarover ben ik eigenlijk mijn boek begonnen. Ook uit frustratie. Na Duitsland is Nederland het oudste Bach-land. Dat begon al in de achttiende eeuw in Wenen met de Nederlandse baron Van Swieten, een enorme Bach-bewonderaar. Met zijn Bach-kennis beïnvloedde hij Haydn, Mozart en Beethoven.''

Het dieptepunt kwam voor Van der Hilst toen hij een studiereis maakte naar Leipzig en daar het archief van 150 jaar Bach-onderzoek bestudeerde. In dat gigantische archief was niets over Nederland te vinden. ,,En dat terwijl er hier in 1598 al een Bach was. Dat was trompettist Eberhard Bach, die in de tijd dat Sweelinck daar op het orgel van de Oude Kerk speelde, naar Amsterdam kwam. Deze Eberhard vertrok later naar Batavia.'' Het boek zou dus eigenlijk als ondertitel 'Vierhonderd jaar Bach in Nederland' moeten hebben. Maar die driehonderd jaar is volgens Van der Hilst nauwkeurig gekozen.

,,De Rotterdamse Bach heeft vanaf 1717 voor het eerst muziek van Johann Sebastian in Nederland uitgevoerd. Vroege composities, zoals alle toccata's. En het was vanaf dat begin dik aan tussen Nederland en Bachs muziek. Ook in zijn familie was Johann Sebastian top of the bill, dus overal waar Bach-telgen waren, speelden zij muziek van hem. Naast de Rotterdamse Bach waren er op zijn minst nog vijf andere Bachen (ook zonen van Johann Sebastian) die hier hebben opgetreden.''

De titel van het boek ontleende Van der Hilst aan een citaat van Jacob Wilhelm Lustig, organist te Groningen, door deze geuit toen hij Bach orgel had horen spelen. Dat Van der Hilst tijdens zijn onderzoek nog ontdekte dat een van Bachs leraren, Johann Adam Reinken, geen Duitser maar een Nederlander was (zijn doopvont stond in Deventer), is natuurlijk mooi meegenomen. Evenals het feit dat in de nalatenschap van de Rotterdamse Bach in het Engelse Durham nog een onbekende Fantasia van Johann Sebastian lag. Maar dat is weer een heel ander verhaal. Te lezen in 'Een engel uit de hemel'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden