Ook in 'Orest' ruikt Elektra bloed

Het zijn drukke tijden voor de mythologische Elektra bij De Nederlandse Opera. In oktober was ze het hoofdpersonage in Strauss' 'Elektra', in november liep ze als Elettra over de planken in Mozarts 'Idomeneo' en deze maand is de wraakbeluste dochter terug in het nieuwe operadrama 'Orest' van Manfred Trojahn. Een gesprek met Sarah Castle, die deze nieuwe Elektra gestalte en stem geeft. "Het gekke is dat je je personage de hele tijd loopt te verdedigen."

Aan het eind van Richard Strauss' opera 'Elektra' roept haar zus Chrysothemis vertwijfeld de naam van hun beider broer uit: 'Orest, Orest!' Deze heeft zojuist hun moeder Clytaemnestra en haar minnaar Aegisthus vermoord - bloedwraak voor het feit dat de overspelige geliefden hun vader Agamemnon om zeep hebben geholpen. Die verdiende op zijn beurt weer straf omdat hij zijn dochter Iphigenia geofferd had aan de godin Diana, en zo zitten we midden in een complex familiespoor van bloed en wraak, gesitueerd rondom de Trojaanse oorlog en de 'schone Helena', de aanstichtster van al deze ellende.

De verhalen rondom Elektra en haar broer Orestes hebben veel theater en muziektheater opgeleverd. Maar een echte opera rondom Orestes, met diens naam als titel, die was er nog niet echt. In 1734 presenteerde Händel in Londen weliswaar zijn 'Oreste', maar dat was een zogenoemde pasticcio, een lekker muzikaal pasteitje van uit eerdere opera's bij elkaar geharkte aria's rondom een nieuw verhaaltje. Die telt dus niet echt mee.

Nu is er 'Orest', een spiksplinternieuwe opera van de Duitse componist Manfred Trojahn (1949). We kennen Trojahn onder andere nog van de nieuwe recitatieven die hij voor Mozarts 'La clemenza di Tito' componeerde en waarvan De Nederlandse Opera in 2002 de wereldpremière presenteerde. Zijn 'Orest' is als het ware het directe vervolg op die dramatische en vertwijfelde 'Orest'-uitroepen van Chrysothemis aan het einde van Strauss' 'Elektra'. Ze komen zelfs letterlijk terug, nu gezongen van buiten het theater, door meerdere vrouwenstemmen. Zijn het de wraakgodinnen die Orestes op het spoor zijn?

Orestes is met Elektra na de moord op hun moeder achtergebleven in Argos, waar ze wachten op hun straf. Hun oom Menelaüs keert met zijn vrouw Helena terug uit Troje, en volgens Apollo kan Orestes door zijn oom vrijgesproken worden. Als Menelaüs weigert en Orestes en Elektra veroordeeld worden tot steniging, doden broer en zus hun gehate tante Helena en nemen ze haar dochter Hermione in gijzeling. Terwijl Elektra van haat doortrokken blijft, ziet Orestes dan een uitweg uit de ellende door de liefde van zijn nichtje Hermione te beantwoorden. Eind goed, al goed?

De Nieuw-Zeelandse mezzosopraan Sarah Castle, die de rol van Elektra creëert, vertelt over hoe dat einde in de enscenering van de Britse Katie Mitchell eruit ziet. 'Creepy' is de term die ze ervoor gebruikt.

"We zitten dus met z'n allen in dat grote poppenhuis met op de bovenverdieping de crime scene, afgezet met plastic politielint. Beneden staat een kerstboom, door de ramen zie je de sneeuw vredig dwarrelen. Dan verschijnt de god Apollo die met de dode Helena gaat dansen. De andere personages bewegen ineens in slow motion, bevinden zich in een soort verkrampte verlamming. Orestes ziet zes Clytaemnestra's binnenkomen. Stel je voor - je moeder en dat dan zes keer! Iedereen schuift aan aan de kerstdis, en daar zit ik dan met mijn dode moeder in zesvoud, en mijn dode tante. De muziek van Trojahn is cyclisch, dus wat aan het begin klonk keert aan het einde terug. Daarna is het stil, en zitten we met elkaar te eten en - vooral - te zwijgen. We heffen allemaal het glas. Het is wat je noemt a family Christmas from hell! Katie Mitchell heeft dit echt fantastisch bedacht en geregisseerd. Het publiek wordt geacht zelf te beslissen hoe het met deze ontwrichte familie verder zal gaan.

"Mitchell deed nóg iets geniaals. Op de eerste dag van de repetities ensceneerde zij met ons de moorden die aan de opera voorafgaan - de misdaden dus die in Strauss' 'Elektra' gepleegd worden. We moesten acteren hoe we onze moeder en haar minnaar ombrachten; scènes repeteren die in het geheel niet in deze opera voorkomen. Dat lijkt vreemd, maar ze wilde dat zo doen om ons bewust te maken van de plek en van de daad die wij daar gepleegd hebben. Opdat we er herinneringen bij hebben als we op die plaatsen - de badkamer en de slaapkamer - rondlopen. Het maakt het allemaal wat echter voor ons, ook al is het theater.

"Bloed op de wanden, bloedvlekken op het bed. Daar moet je je als personage heel bewust van zijn. Er zijn zo veel verschillende manieren om op een bed te zitten, zeker als je weet dat het met bloed besmeurd is. We realiseren ons ook steeds dat wanneer wij beneden in het huis zijn, er boven ons hoofd allerlei forensische experts rondlopen op zoek naar bloedspatten, vingerafdrukken en andere aanwijzingen."

Elektra blijft in 'Orest' een door wraak gedreven personage, ze wil nog meer bloed zien. Een echte ontwikkeling maakt ze na de opera van Strauss dus niet door. Of wel?

"Elektra is nog steeds bitter over het feit dat ze haar vader vermoord hebben. Nu heeft ze geholpen haar moeder te vermoorden en ze wacht op de veroordeling daarvoor. Ze is woedend - nog steeds - en haar woede keert zich tegen Helena en Hermione. Uit naam van gerechtigheid wil ze nog meer bloed zien vloeien - al het kwaad moet worden uitgeroeid. En voor haar is Helena de belichaming van dat kwaad, om haar is alle onheil begonnen. Ik ben dus nogal bezig tijdens deze opera om tegen haar te schreeuwen.

"Elektra is een heftig personage, omdat ze zoveel heeft meegemaakt. En het gekke is, dat je je eigen personage de hele tijd loopt te verdedigen tijdens repetities. Ik weet dat ze verschrikkelijk is, en toch neem ik het voor haar op. Haar moeder heeft zich helemaal nooit om haar bekommerd. Geen wonder dat Elektra zo geworden is. Maar het kan natuurlijk nooit een oplossing zijn om dan maar mensen te gaan vermoorden."

Sarah Castle is zich bewust van het feit dat de nieuwe opera 'Orest' niet bestaat tot het moment dat de zangers, de musici en de dirigent de partituur tot leven brengen. Het is volgens haar niet bepaald gemakkelijke muziek en toch zit er veel herkenbaars in. In elk geval is de muziek van Trojahn in haar oren beeldend en vol kleuren.

"Ik heb het contract voor deze rol getekend vóór de partituur klaar was. Manfred Trojahn hoorde me bij De Nederlandse Opera in 'Marco Polo' van Tan Dun. Vorig jaar november heb ik Manfred ontmoet en hebben we uitgebreid gepraat over onze voorliefde voor Strauss en Britten en over wat mijn stem fijn vindt om te doen. Ik kon hem dus vertellen dat ik me niet prettig voelde als ik te lang in bepaalde toonhoogte- regionen moest blijven hangen. Hij heeft daar op een bewonderenswaardige manier rekening mee gehouden. Ik maakte destijds nog een grap dat ik de partituur met alle voorstellen tot wijzigingen in mijn rol wel aan hem terug zou sturen, maar dat bleek absoluut niet nodig. Wel zijn er, nu de repetities zijn begonnen, wat noten veranderd omdat dat beter is voor de balans met het orkest, dat hier en daar wel erg zwaar aangezet is.

"Het valt me op dat Trojahn erg goed voor de stem heeft geschreven. Heel spannend toen ik het resultaat voor het eerst zag: moeilijk, maar te doen, dacht ik. Een compleet nieuwe rol creëren is niet zoveel moeilijker dan een heel bekende operarol in te studeren. Het is waar dat je niet kunt terugvallen op opnamen van het werk, maar dat doe ik voor andere rollen al zo min mogelijk. Toen ik San Diego in Gounods 'Faust' zong, werd er bij het begin van de repetities gezegd dat we allemaal de opera kenden en onze rollen al verschillende keren gezongen hadden. Voor mij gold dat niet, en dus was mijn rol daarin te vergelijken met deze Elektra nu.

"Je wil toch altijd proberen om van het personage zo veel mogelijk jouw personage te maken. De muzikale taal waarin dat voor 'Orest' moet gebeuren is wel wat moeilijker. Als ik een nieuwe Händel-rol instudeer dan ken ik het idioom en weet ik precies wat ik verwachten kan. Trojahns idioom is nieuw voor mij, maar het is een muzikale taal die ik kan begrijpen, en dus kan het publiek dat straks ook."

Wereldpremière

'Orest' van Manfred Trojahn gaat vanavond bij De Nederlandse Opera in wereldpremière in het Muziektheater in Amsterdam. Het Nederlands Philharmonisch Orkest staat onder leiding van Marc Albrecht. Regisseur Katie Mitchell debuteert bij DNO. Er zijn acht voorstellingen tot en met 28 december. Radio 4 zendt het werk uit op 17 december in NTR Opera Live vanaf 19.00 uur.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden