Ook in het Wolof wordt de vis duur betaald

Actrice Marie Madeleine Diallo: 'Tijdens de tour in Senegal kwamen de vissersvrouwen naar ons kijken, met hun kalebassen nog in de hand. Ze waren van het begin tot het einde gegrepen, geroerd.' (Rachel Corner)

Hoezo Hollands drama? Het honderd jaar oude ’Op Hoop van Zegen’ van Herman Heijermans is in Senegal razend actueel.

Heeft het spook van Macbeth een zus, genaamd Kniertje? Actrice Marisa van Eyle zou het zomaar denken. „In toneelland heerst het bijgeloof dat iedere acteur die Macbeth speelt op zijn tellen moet passen, en er lijkt ook een dergelijk spook door ’Op hoop van zegen’ te waren.” Toen Van Eyle vorig seizoen Kniertje speelde bij Het Toneel Speelt kwam ze lelijk ten val, en nu is haar Senegalese collega Marie Madeleine Diallo niet lang na haar aankomst in Nederland van de trap gevallen. Gehavende neus, blauw oog, maar the show must go on. Voor de goede zaak, zegt Diallo, in Senegal een gevierd actrice. Het verhaal van Kniertje – Yaye Cathy in het Wolof – móet verteld worden. Ofwel: Dieuna diaffe – de vis wordt duur betaald.

Na een succesvolle reeks voorstellingen in Senegal in 2008 is de Wolof-adaptatie van ’Op hoop van zegen’ (’OHVZ’) van Herman Heijermans de komende twee weken in Nederland te zien. Voor de Nederlandse reeks treedt Marisa van Eyle, die met haar vertolking van Kniertje bij Het Toneel Speelt een nieuwe standaard heeft gezet voor de archetypische vissersvrouw, als verteller op. Een enorme eer, vind Van Eyle. „In de ’OHVZ’ bij Het Toneel Speelt kampten we met het probleem dat we een stuk gingen brengen dat niet actueel is in Nederland. Wij hebben het toen gegooid op de dwang die van een gemeenschap uit kan gaan. ’Je zult maar homo zijn in Urk’ – niet je eigen keuzes kunnen maken, de beklemming van ’zo is het nou eenmaal’. Maar in Senegal is de letterlijke problematiek van uitbuiting en machtsmisbruik in ’OHVZ’ evident. En zoals ’OHVZ’ in Nederland in het begin van de twintigste eeuw heeft geleid tot betere omstandigheden in de visserij, vind ik het geweldig als dat honderd jaar later ook voor Senegal kan gelden.”

In Senegal was iedereen verbaasd te horen dat het stuk aan de Hollandse kust is ontsproten, vertelt Marie Madeleine Diallo. „Na onze opvoeringen op de stranden bij Saint Louis, midden in de vissersgemeenschappen, was de reactie: ’Ongelooflijk dat dit stuk honderd jaar oud is. Het gaat over óns.” De parallel was ontdekt door Maaike Cotterink, die in het kader van haar studie Ontwikkelingsstudies onderzoek deed naar de situatie in de visserij in Saint Louis en Dakar. Diallo: „Vroeger was de visserij in Senegal heel ambachtelijk. Tegenwoordig worden de vissers geronseld om drie maanden aaneengesloten voor Koreaanse of Spaanse moederschepen te werken. Ver van de kust worden ze uitgezet op bootjes en werken zestien uur per dag onder erbarmelijke omstandigheden. Elk jaar sterven er vissers, maar ze hebben geen keuze; ze moeten families onderhouden. De vissers denken dat niemand naar ze luistert. Met ’Dieuna diaffe’ geven we ze een stem.”

Maaike Cotterink en regisseuse Anna Rottier maakten met de Senegalese regisseur Pape Samba Sow een bewerking in het Wolof om ’OHVZ’ naar de Senegalese situatie te ’vertalen. De vissersvrouw Kniertje, die haar man en twee zonen aan de zee heeft verloren, werd Yaye Cathy. Haar zoon Barend heet Modou. Senegalese dans en percussie begeleiden het drama met Senegalese vissersliederen, vissersjargon, inscheeps- en afscheidsrituelen. „De sociale couleur locale is volledig geïntegreerd”, aldus Diallo. De eindregie is in handen van Leoni Jansen.

Het is een voorstelling die staat als een huis, vindt Van Eyle. „Ik zag een doorloop en dacht: de voorstelling is zó goed met al die muziek en dans; ik ben als verteller eigenlijk volstrekt overbodig. De sleutelscènes, zoals die van Kniertje die Barend de zee opstuurt, zijn hartverscheurend herkenbaar. Dan moet je als verteller uitkijken dat je geen nieuws voor doven en slechthorenden wordt, zo van ’Barendje is bang’ (zet Polygoon-stem op, SH). Dat was wel even zoeken. Bij sommige uitgesproken tekstscènes is mijn inbreng wel op zijn plaats, anders kun je er vanuit het Wolof geen chocola van maken. Soms stel ik vragen als de ontwikkeling afwijkt van het Nederlandse origineel. Zo begint deze versie met een feest omdat Kniertje 25 jaar in dienst is bij de reder. Feesten is de Senegalese ingang om het verhaal te vertellen, maar in het origineel komen echt geen feestelijkheden voor.”

Kniertje staat voor alle vrouwen die in onzekerheid moeten leven, die gedwongen zijn hun situatie te accepteren. „Op gebod van God – dit is het leven en niet anders”, aldus Diallo. Van Eyle speelde Kniertje vanuit een minder acuut gegeven, maar de onvrijheid, het gevangen zitten in een maatschappelijk korset was ook bij ’haar’ Kniertje een uitgangspunt. Van Eyle: „Wat maakt dat je niet zegt: ’met dat vissen loopt het steeds verkeerd af, waarom gaan we niet een gemeente verderop bollen kweken?’ ’OHVZ’ is meer dan een monument van leed. Het gaat over incasseren en verantwoordelijkheid.”

Twee Kniertjes in één stuk. Hoe werkt dat? Van Eyle: „Er was gelijk een klik. We komen letterlijk uit andere werelden, maar ik herkende de basisgevoelens van de rol meteen in Marie Madeleine.” Diallo: „We hebben elkaar in symbiose aangevuld. Marisa was mijn spiegel.” Van Eyle: „Jij ook de mijne!” Heerlijk om nu eens niet eerst drie uur aan de tafel te zitten om over een rol te discussiëren, bekennen ze. Van Eyle: „We hebben het geen moment over Kniertje hoeven hebben, dat was niet nodig. Kniertje was er gewoon.”

Chapeau voor Heijermans, die volgens Van Eyle „een retegoed stuk heeft geschreven. Ik word nu bij een fantastische voorstelling ’gevoegd’ die er al twee jaar staat. Volledig dienstbaar, want het is en blijft hún stuk. Met muziek en dans is het een volstrekt andere ’OHVZ’ dan waar ik bij Het Toneel Speelt in speelde, met eigen folklore en rituelen, maar het leed dat wordt aangekaart – een moeder die haar kind kwijtraakt – in Nederland of in Senegal, in 1900 of in 2009, is exact hetzelfde.”

Marie Madeleine Diallo doet in Senegal veel tv-werk, maar zo’n doorwrochten personage als Kniertje heeft ze nooit gespeeld. „Zo veel drama, zo veel gevoel. Je moet helemaal in de rol opgaan, het is als een tweede huid. Tijdens de tour in Senegal kwamen de vissersvrouwen naar ons kijken, met hun kalebassen nog in de hand. Ze waren van het begin tot het einde gegrepen, geroerd.”

Naar aanleiding van ’Dieuna diaffe’ is een comité opgericht om de werkomstandigheden van de vissers te verbeteren – deze hebben inmiddels alle aandacht van lokale en internationale (ontwikkeling)organisaties en overheden. Diallo: „De vissers maken een vuist, er lijkt hetzelfde te gebeuren als in Nederland honderd jaar geleden. Prachtig om mijzelf daarvoor te mogen geven.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden