'Ook in hectische tijden moet Kamer informatie krijgen'

Commissie heeft begrip voor, én harde kritiek op, beleid tijdens financiële crisis

Na drie jaar onderzoek presenteerde de parlementaire enquêtecommissie naar het financieel stelsel gisteren haar eindrapport. In ruim 700 pagina's worden alle ingrepen van de Nederlandse overheid tijdens de kredietcrisis beschreven. Voorzitter Jan de Wit (SP) blikt terug.

De conclusies van het rapport klinken nogal tweezijdig: enerzijds is er veel begrip voor het ingrijpen in hectische tijden, anderzijds is de conclusie dat er grote fouten zijn gemaakt.
De Wit: "Tijdens de verhoren kregen wij als commissie telkens te horen: jullie weten niet hoe moeilijk het was om in zo'n hectische periode met zo weinig tijd beslissingen te nemen. In het rapport hebben we aangegeven dat we dat weten en erkennen. Dat neemt niet weg dat je ook met regels te maken hebt. Het budgetrecht van de Tweede Kamer bepaalt dat het parlement beslist over de uitgaven. Daar is onvoldoende op gelet.

"Dat geldt ook voor het informeren van de Tweede Kamer. We hebben er begrip voor dat het parlement niet altijd vooraf geïnformeerd kon worden. Maar dan moet het achteraf gebeuren, en ook goed. Nu heeft de commissie feitelijk het werk gedaan dat het ministerie van financiën en het kabinet allang hadden moeten doen. Bij De Nederlandsche Bank heeft wel meteen een evaluatie van de crisisperiode plaatsgevonden."

Het onvolledig informeren van de Tweede Kamer wordt gezien als een politieke doodzonde. Vindt u dat daar consequenties aan verbonden moeten worden?
"Daar gaan wij als commissie niet over. Het is aan de Tweede Kamer om politieke conclusies te trekken. Een complicerende factor is dat de hoofdrolspelers van toen niet meer in functie zijn. Wat je in het verleden wel zag, is dat ministers, ook als die niet zelf direct verantwoordelijk waren, zijn opgestapt als gevolg van een parlementaire enquête. Denk aan Benk Korthals bij de enquête over de bouwfraude, of de ministers Donner en Dekker bij het rapport over de Schipholbrand. Maar nogmaals, wij gaan daar niet over. Het is aan de minister zelf en de Tweede Kamer om die afweging te maken."

Nog even over de prijs van ABN Amro: is er nu te veel betaald?
"Oud-minister Bos zei in zijn laatste verhoor: met 16,8 miljard euro hebben we financiële stabiliteit gekocht. Als je kijkt naar de bedrijfseconomische waarde van de onderdelen die Nederland heeft gekocht, dan kun je stellen dat er te veel is betaald. Maar als Fortis failliet zou gaan, was de ramp niet te overzien geweest. Dat neemt niet weg dat in de bepaling van de waarde bepaalde informatie niet is meegewogen, die van invloed was op de prijs."

U doet opnieuw aanbevelingen over veranderingen in de financiële sector. Heeft u het idee dat de politiek voldoende greep heeft om veranderingen daar af te dwingen?
"De aanbevelingen van het eerste deel van ons onderzoek zijn buitengewoon serieus genomen, en hebben al geleid tot verschillende maatregelen. Zo worden er nu geen bonussen meer uitgekeerd bij instellingen die staatssteun krijgen. De beperkende maatregelen die de sector zelf afkondigde, gelden niet alleen voor de raad van bestuur, maar voor de gehele onderneming.

"Het Centraal Planbureau en De Nederlandsche Bank informeren de Kamer over mogelijke onevenwichtigheden, waardoor we eerder zicht hebben op mogelijke problemen.

"Die aanbevelingen zijn een doorbraak geweest, en ik heb geen reden aan te nemen dat dat nu niet het geval is. Het heeft een grote politieke betekenis dat we als commissie van zes verschillende partijen unaniem tot conclusies en aanbevelingen komen. Je kunt als parlementaire enquêtecommissie toch boven het dagelijkse werk in de fracties uitstijgen.

"Zie bijvoorbeeld de aanbeveling uit het eerste rapport om een scheiding aan te brengen tussen nuts- en zakenactiviteiten binnen banken. De minister wilde dat niet, maar zal nu toch een commissie de mogelijkheden laten onderzoeken. We hebben die aanbeveling in dit rapport nogmaals herhaald."

Tegelijkertijd keert zich een enorme lobby uit de financiële sector tegen al die veranderingen.
"U zegt het. Ik heb me in de afgelopen drie jaar soms verbaasd over de enorme betekenis van de financiële sector voor de economie en de samenleving. Als er iets misgaat in een bank heeft dat verregaande consequenties voor de maatschappij. Tegelijkertijd heeft de sector ruim baan gekregen om te experimenteren, om steeds grotere risico's te nemen. Als de sector daar niet zelf in verandert, moet je dat met wetgeving afdwingen. Als de politiek geen actie onderneemt, gebeurt er niets."

De aanbevelingen
Financiële instellingen moeten nuts- en zakenbankactiviteiten scheiden. Deze conclusie, ook getrokken in het eerdere onderzoek van de commissie, is nog altijd onderwerp van debat tussen Kamer en minister van financiën.

Er moet worden onderzocht of het wenselijk is om activiteiten van Nederlandse financiële instellingen buiten de Europese Unie meer af te bakenen. Zo kan wellicht worden voorkomen dat Nederland last krijgt van problemen die een instelling in het buitenland heeft. (Hypotheekavonturen van ING in de VS).

Het bedrag dat valt onder het Nederlandse depositogarantiestelsel moet omlaag van 100.000 naar 50.000 euro. De kwaliteit van banken moet dan inzichtelijker zijn: kleine spaarders zouden geen risico moeten lopen met hun spaargeld. Boven een bepaalde grens mag van spaarders worden verwacht dat zij zelf 'enige mate van onderzoek doen' naar waar zij hun geld stallen.

Het optuigen van grensoverschrijdend toezicht, bij voorkeur via een krachtige Europese toezichthouder. De gebeurtenissen rond Fortis/ABN Amro en Icesave leren dat het grensoverschrijdend toezicht op financiële instellingen tekortschiet.

Een speciaal protocol moet de informatievoorziening aan de Tweede Kamer voorafgaand aan eventueel te nemen crisismaatregelen verbeteren. Verder moet er een verplichting komen voor de regering om zich achteraf te verantwoorden als het parlementair budgetrecht is geschonden en de Kamer geen mogelijkheid is geboden om bepaalde crisisuitgaven tegen te houden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden