Ook gruwelijke gebeurtenissen hebben een esthetische kant

In 1997 kwam Maarten van Nierop ten val in het verkeer, liep een hersenbloeding op, en raakte in coma. De Amsterdamse filosoof keerde terug aan de universiteit en houdt vandaag zijn afscheidscollege over het sublieme van het gruwelijke.

In zijn afscheidscollege, 'Huivering en klacht', komt Van Nierop terug op zijn ongelukkige val. Want hij heeft sindsdien een grotere 'esthetische gevoeligheid' ontwikkeld voor huiveringwekkende gebeurtenissen als de aanval op de Twin Towers en de vloedgolven van de tsunami.

Zulke gruwelijke gebeurtenissen in verband te brengen met 'esthetische gevoeligheid' is riskant, zo heeft Van Nierop gemerkt. Daarom haast hij zich te zeggen niet in de voetsporen te willen treden van de Duitse componist Karlheinz Stockhausen, die de aanslagen 'het grootste kunstwerk voor de hele kosmos' noemde. Van Nierop: ,,De gedachte dat de terroristen een soort kosmisch kunstwerk tot stand zouden hebben gebracht lijkt me een mateloze, machteloze en schandelijke poging om zich rekenschap te geven van het gefascineerde kijken naar de televisiebeelden van de aanslag, een kijken waaraan wij ons allen hebben blootgesteld, misschien zelfs 'schuldig gemaakt'.''

We zagen geen groot kunstwerk, maar gefascineerd waren we dus wel. Allemaal. En bij de tsunami gebeurde dat opnieuw. Wat is het dat ons zo gevangen houdt aan de televisie? Om grip te krijgen op die fascinatie, op die esthetische gevoeligheid, gaat Van Nierop terug tot de Griekse herkomst van het woord esthetica: aisthesis, zintuiglijke gewaarwording met een emotionele lading. En die emotionele lading was hier een mengeling van grote afschuw en fascinatie-op-afstand.

Vergelijkbare ervaringen noemde de achttiende eeuw de Engelse filosoof Edmund Burke, nu vooral bekend als boegbeeld van de neoconservatieve stroming in Nederland, subliem. Immanuel Kant betitelde ze als verheven. Destijds moest je naar de Alpen op zoek naar koene, overhangende rotsen om zo'n ervaring te kunnen beleven. Het liefst diende het ook nog flink te onweren als je boven op zo'n rots stond, mits onder een afdak of een andere veilige plek.

Want zulke belevenissen, zei Kant, tillen ons boven onszelf uit. We ontdekken in onszelf een vermogen ,,dat ons de moed verschaft om het te kunnen opnemen tegen een schijnbare almacht van de natuur''. Op zulke momenten ervaren we de natuur als een geweldige kracht, die ons vrees aanjaagt zonder ons werkelijk in haar macht te hebben. We voelen ons bij al onze huiver tegelijkertijd veilig omdat we op afstand genieten, de bedreiging blijft toch nog ver weg.

Volgens Kant kunnen we een dergelijke ervaring ook beleven bij de piramides, grote kerkgebouwen, het interieur van de St. Pieterskerk in Rome. Arthur Schopenhauer voegt daar ook nog de St. Pauls Cathedral in Londen aan toe. Van Nierop vult het lijstje aan met het World Trade Center.

Hoewel we meer reizen dan ooit, is het voor de beleving van het sublieme niet meer noodzakelijk. Van Nierop: ,,We kunnen door de televisie een ervaring ondergaan, die Edmund Burke 'delightful' noemde: door eindeloze herhalingen en variaties krijgen we een 'idea of pain and danger', zonder feitelijk in zulke omstandigheden van pijn en gevaar te verkeren, ervaringen beleven van het sublieme.''

Dat gebeurde bij de televisiebeelden van de tsunami. Die hebben ons een dergelijk angstaanjagend natuurgeweld doen ervaren, zonder dat wij er zelf aan onderworpen waren. Het gebeurde ook bij de Twin Towers. Geen natuurlijk proces als een orkaan, een oceaan, een waterval. Maar Kant noch Schopenhauer kon bevroeden dat we dergelijke rampen daadwerkelijk ook zelf kunnen ensceneren in rampenfilms.

,,De door mensen teweeggebrachte ramp gebeurde hier écht,'' zegt Van Nierop, ,,en was in de verste verte geen happening of performance. Er was bij ons kijkers sprake van een mengeling van sterke gevoelens van afkeer en onbehagen aan de ene kant en aan de andere kant een sterk schuldbewust georiënteerde fascinatie over de televisiebeelden. Mijn walging en woede waren zo groot, dat die zich in tranen uitten toen ik de torens zag instorten. Maar ik kan niet loochenen dat de beelden mij tevens fascineerden.''

Juist die laatste toevoeging kenmerkt het verschil tussen deze gebeurtenissen en de gruwelijkste gebeurtenis van de vorige eeuw: de moord op zes miljoen Joden. Van Nierop: ,,Want de pure gruwelijkheid van de holocaust vervult ons ook als toeschouwer-op-afstand alleen met afschuw en een groot onbehagen, wél met huivering en klacht, maar niet met het veilige genoegen dat óók een aspect is van de ervaring van het sublieme.''

De beelden van 11 september 2001 roepen dus een fascinatie op die veel wegheeft van de overweldigende natuurbeleving. Maar het verschil, zo stelt Van Nierop, ,,is dat onze fascinatie tegenover de beelden van nine-eleven van begin af aan doortrokken was van een schuldbesef tegenover de vele doden, de angsten van de vluchtenden en het immense verdriet van de nabestaanden.'' En daar boven op die berg, omgeven door donder en bliksem, was van klacht of verdriet geen sprake.

Om die ervaring van fascinatie én verdriet te duiden, koppelt Van Nierop de sublieme ervaring aan de elegie, de klacht, het klaaglied. In de elegie kunnen we onze droefenis kwijt, en het medeleven met de zeer velen die slachtoffer werden van deze afschuwelijke gebeurtenissen en het afgrijzen over de aangerichte verwoestingen, de ontreddering en de desolaatheid. Van Nierop: ,,Het gaat hier om het lot van mensen en zaken die niet op afstand konden blijven van de huiveringwekkende dreigingen en gevaren, maar er direct bij betrokken werden.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden