Ook Europa kiest voor afschrikking van vluchtelingen - en het werkt

'De deur naar Europa' op het Italiaanse eiland Lampedusa, een kunstwerk van MimmoPaladino ter nagedachtenis aan op zee gestorvenmigranten. Beeld AFP

Het Europese vluchtelingenbeleid is gebaseerd op afschrikking. De aanpak werkt, al worden ook de keerzijden zichtbaar. Hoe ver kan de Europese Unie gaan met dit beleid?

Als één land in de wereld weet hoe je vluchtelingen moet weghouden, is het Australië. Al duizend dagen achtereen heeft het land geen migrantenboot meer verwelkomd. Een ongekend succes, noemt de Australische regering dat.

De uitwassen van dat beleid worden liefst verzwegen. Migranten krijgen niet eens de kans om politiek asiel aan te vragen in Australië; ze worden weggestopt in detentiecentra op de eilanden Manus en Naura waar ze vaak psychische en fysieke schade oplopen. Mensenrechtenadvocaten spanden vanwege die langdurige opsluiting een rechtszaak aan tegen Australië. De regering schikte deze week en betaalde zeventig miljoen dollar (ruim 47 miljoen euro) aan 1900 asielzoekers. De proceskosten zouden hoger liggen dan de compensatie, vandaar die schikking.

Met andere woorden: de Australische regering betaalt liever om het huidige beleid van afschrikking voort te zetten dan dat het ook maar overweegt om de asielprocedure te versoepelen.

Wereldwijd

Australië is een trendsetter, het strenge asielbeleid spreekt wereldwijd aan. Ook in Europa lijkt afschrikking het nieuwe toverwoord. Natuurlijk zijn er belangrijke verschillen: in veel Europese lidstaten krijgen mensen die vluchten vanwege oorlog of onderdrukking nog altijd asiel.

Maar er zijn vooral overeenkomsten, zeker in methoden die worden toegepast. Hongarije bouwt hekken langs zijn grens en plaatst detentiecentra om vluchtelingen direct bij binnenkomst op te sluiten. Ook Tsjechië houdt, net als buurland Polen, de deur dicht en heeft sinds begin dit jaar slechts twaalf vluchtelingen opgenomen uit Griekenland. Deze week werden de drie landen door de Europese Commissie op de vingers getikt omdat ze zich niet houden aan eerder gemaakte afspraken.

De opvang van vluchtelingen blijft Europa dus intern verdelen, maar over één aspect zijn de meeste Europese regeringsleiders het eens: probeer het aantal mensen dat de oversteek waagt met rubberboten te ontmoedigen. Vang ze op in de regio.

De Turkije-deal (Turkije vangt vluchtelingen uit Europa op in ruil voor geld) is daar een belangrijk voorbeeld van. Volgens premier Rutte is die methode een groot succes. Inderdaad blijkt de Turkije-deal een afschrikwekkende werking te hebben. Vorig jaar kwamen er 175.000 vluchtelingen aan in Griekenland, in 2015 waren dat er nog 800.000.

Mensenrechten

Maar de keerzijde wordt vaak verzwegen. Bijvoorbeeld de situatie op de Griekse eilanden waar migranten nog altijd in eindeloze procedures zitten en Europa niet in staat is om hulp te bieden. Ook over de situatie in Turkije zelf waar mensenrechten niet zijn gewaarborgd en Syrische kinderen zelfs zouden werken in fabrieken, wordt liever niet gepraat. Is het te verdedigen dat Europa de Turkse president van autoritair leiderschap beticht, maar ondertussen mensen terugstuurt naar dat land?

Dat soort ongemakkelijke situaties zullen zich in de toekomst vaker voordoen als het Europese beleid van afschrikking wordt voortgezet. Zeker als er deals worden gesloten met het instabiele Libië - een land met drie regeringen, waar vluchtelingen hun leven niet zeker zijn omdat ze bijvoorbeeld verhandeld worden als slaven. Maar ook andere landen in de regio hebben een slechte reputatie. In Egypte zouden Eritrese vluchtelingen in de cel belanden.

Spanje heeft al wat langer ervaring in het maken van afspraken met landen in de regio. Met Marokko werkt het aan grensbewaking en dat heeft succes: de aantallen zijn drastisch gedaald. Maar Marokko gebruikt de deal ook als politiek instrument. Als Spanje iets doet dat de regering niet bevalt, laat Rabat de vluchtelingen door.

Ethische dilemma's

Allemaal ethische dilemma's waar Europa geen antwoord op heeft. Brussel wijst graag op de belangrijke rol van de Verenigde Naties die de situatie in de regio moeten controleren en begeleiden. Maar de VN-vluchtelingenorganisatie, de UNHCR, heeft amper middelen. Mensen leven daardoor jarenlang in een uitzichtloze situatie in vluchtelingenkampen in de regio. Want, en dat vergeten Europese beleidsmakers vaak, de meeste migranten vertrekken naar het buurland. De migratiestromen binnen West-Afrika bijvoorbeeld, vinden voor 84 procent plaats binnen de regio.

Lees ook: Ik kan pas rustig vissen als de zee geen kerkhof meer is

Lees ook: Waarom de Turkije-deal niet te kopiëren is in Noord-Afrika

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden