Review

Ook een meevaller is even schrikken

Januari is traditioneel de maand van de uitverkoop. Dan rekenen we op koopjes. Maar met onverwachte meevallers heeft de mens het behoorlijk moeilijk.

Maandenlang gespaard en eindelijk is het zover. Op naar de winkel voor de begeerde laptop van 1600 euro. Bij het afrekenen gebeurt iets onverwachts. „U heeft geluk”, zegt de winkelier. „De laptop is in de aanbieding en kost nu 1400 euro.” Dat is schrikken. De meeste mensen reageren in eerste instantie afwijzend op zo’n voordeel.

Psycholoog Marret Noordewier promoveerde onlangs aan de Universiteit van Tilburg op de reacties van mensen op onverwacht goed nieuws. De mens blijkt er volgens de onderzoeker maar slecht tegen te kunnen als dingen anders lopen dan zij verwachten. Zelfs op een meevaller wordt aanvankelijk gereserveerd of met een negatief gevoel gereageerd. Noordewier: „Mensen hebben sterk de behoefte dat iets gaat zoals ze zich het voorstellen. Iets onverwachts gaat tegen onze behoefte aan voorspelbaarheid, controle in. Die behoefte is heel sterk. Ze zijn er even minder blij mee.”

Het experiment waarbij de laptop goedkoper bleek dan verwacht, werd herhaald met contant geld om uit te sluiten dat de laptop zelf van invloed zou zijn. Het resultaat bleek hetzelfde. Als mensen meer kregen dan verwacht voelden ze zich wat ongemakkelijk. Niet lang, ze wenden er snel aan.

Noordewier: „Als iets beter of slechter loopt dan verwacht moet de mens omschakelen. De een is daar beter in dan de ander. We hebben ook onderzocht of stress en tijdsdruk van invloed hierop zijn. Dat is het geval. We lieten proefpersonen een cijferreeks uit het hoofd leren en voerden daarna opnieuw de experimenten uit. Mensen wiens hoofd ’vol’ zat, met andere dingen hadden meer moeite om te schakelen naar de nieuwe situatie, of die nu beter was of niet. Mensen blijken tijdens stress dus ook minder goed bestand tegen leuke dingen. Er bestaan wel hele flexibele mensen die minder behoefte hebben aan structuur. Het heeft met persoonlijkheid te maken en de druk die wordt ervaren. Kun je ruimte maken om te schakelen? Sommige mensen hebben altijd een goed opgeruimd bureau, betalen alles op tijd, zijn nooit te laat. Die hebben meer behoefte aan controle en duidelijkheid dan anderen.”

Noordewier onderzocht ook wat dit betekent voor de benadering van andere mensen. „Een skinhead die een oud vrouwtje helpt oversteken, vinden we meestal vreemd. Zelfs als we niets weten van die persoon. Als iets anders is dan we verwachten, roept dat spanning op. Maar de mens is er goed in om die dissonantie weer goed praten. Daar is wel tijd voor nodig. Stel je hebt een goede vriendin en die heeft op haar beurt weer een vriendin maar die mag je helemaal niet. Dat voelt niet goed en dan gaan mensen zich aanpassen. Ze veranderen iets, en zeggen bijvoorbeeld bij zichzelf dat die andere vrouw toch wel meevalt of dat die vriendin eigenlijk toch niet zo aardig is.”

„Op die behoefte aan harmonie wordt ook ingespeeld door reclamemakers. George Clooney vinden we leuk en hij vindt Nespresso lekker, dus vinden wij dat ook lekker.”

Een hoofdstuk van het proefschrift heet ’als mislukking beter voelt dan succes’. Bij sommige mensen is de behoefte aan consistentie zo groot dat ze zich soms beter voelen als het slecht gaat omdat ze dat nu eenmaal verwachten. Noordewier: „Bij mensen met een negatief zelfbeeld kan eigenwaarde gaan fungeren als verwachtingspatroon. Die mensen voelen zich soms beter bij negatieve feedback. Dat is bekend, dat wordt verwacht en voelt prettig. Structuur is belangrijker dan we denken.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden