'Ook dit moment wilden we vastleggen'

De opleiding tot rouwfotograaf die Boukje Canaan dit jaar begon, had meteen veertien inschrijvingen. Afscheidsfotografie is in opkomst.

Toen duidelijk was dat zijn vader snel zou overlijden, legde Egmont Swaan met zijn telefoon die laatste dagen vast. "We zaten met z'n allen rond zijn bed, praatten en maakten muziek. We zijn met de familie toch al heel actief met een groeps-app waarmee we foto's delen, dus het besluit om van die laatste dagen en van het moment dat hij net was overleden foto's te maken is heel spontaan genomen. Het zijn de momenten waarop we met z'n allen lachen, elkaars handen vasthouden en knuffelen."

De drempel om een uitvaart of de laatste momenten van iemands leven vast te leggen wordt lager. Nora Nowee van uitvaartverzorger en -verzekeraar Monuta ziet dat mensen bij een uitvaart steeds makkelijker hun telefoon of tablet uit de tas trekken om even een foto te maken. Ook biedt de uitvaartverzorger de mogelijkheid aan om een foto's te laten maken door een professionele fotograaf, of de uitvaart op dvd vast te leggen.

Ook afscheidsfotograaf Boukje Canaan merkt dat het taboe op het maken van foto's tijdens de uitvaart aan het verdwijnen is. De pilot voor een opleiding tot rouwfotograaf die ze dit jaar opzette had meteen veertien inschrijvingen. Zowel professionele als amateur-fotografen meldden zich aan. Maar volgens Canaan waren het ook allemaal mensen die ervaring met verlies hadden.

"Sommigen hadden zelf gemerkt dat ze het een gemis vonden dat ze geen foto's van een uitvaart hadden. Anderen waren al eens gevraagd om een uitvaart te fotograferen." Dat meer mensen foto's (laten) maken van een uitvaart heeft volgens Canaan niet

alleen te maken met de opkomst van de smartphone. "De hele uitvaartbranche is veranderd. Een uitvaart wordt steeds persoonlijker, met meer eigen wensen. Dan wordt het ook belangrijker om het vast te leggen."

Canaan vindt afscheidsfotografie een vak apart. "Je hebt inlevingsvermogen nodig en moet begrijpen wat rouw inhoudt, hoe je daarmee omgaat. Je komt immers van alles tegen, van zelfmoordgevallen tot mensen die door een zwaar ongeluk om het leven zijn gekomen. Je kunt je gevoel als fotograaf niet uitschakelen, drie uitvaarten per week is daarom niet te doen, dat is te zwaar."

Bij afscheidsfotograaf Renate Verheijen 'valt er wel eens een traan achter de camera'. Meestal als nabestaanden hun verhalen over de overledene delen. "Als ze hun liefde uitspreken, heb ik het soms moeilijk. Ook bij sommige soorten muziek krijg ik het wel eens te kwaad. Het is dan even slikken en dan toch weer verder, de mooie momenten eruit halen."

Onlangs fotografeerde Verheijen een uitvaart van een man die heel jong was overleden. "Zijn dochtertje liep rond de kist en maakte foto's met haar kindercamera. Daar heb ik toen weer foto's van gemaakt. Het zijn momenten waarop je de liefde bijna kan vastpakken. Ik vind het vooral belangrijk dat ik met dit werk de familie van de overledene kan helpen en dat ik mag vastleggen hoeveel ze van iemand houden."

Een verschil met andere vormen van fotografie is volgens Verheijen dat het bij afscheidsfotografie heel belangrijk is dat de fotograaf onopvallend aanwezig is. "Ik kom altijd wat eerder om de locatie te bekijken en zorg dat ik niet ergens ga staan waar ik steeds in beeld ben. Ik wil niet dwars door de rouwenden heen lopen. Ik blijf op gepaste afstand en maak ook geen foto's van huilende mensen."

De redenen om de uitvaart vast te leggen zijn zeer uiteenlopend. "Soms worden er foto's gemaakt voor nabestaanden die niet bij de uitvaart aanwezig kunnen zijn, zoals vanwege verblijf in het buitenland of door ziekte", vertelt Nora Nowee van Monuta. "En als er - kleine - kinderen bij betrokken zijn, kunnen zij als ze wat groter zijn door de foto's een beeld krijgen van de uitvaart. Ook worden de dagen rond het afscheid vaak in een roes beleefd. Daardoor hebben mensen er soms behoefte aan om later nog eens rustig te kunnen terugkijken."

Voor Egmont Swaan wordt zijn gevoel bij de foto's nu nog overheerst door het feit dat er na de dood van zijn vader onenigheid over de erfenis ontstond. Toch kijkt hij soms nog naar de foto's. "Ik voel dan verdriet, maar wil daar niet te lang bij stilstaan." Wel overweegt hij zijn foto's te gebruiken bij een kunstproject dat hij met zijn zussen aan het maken is over de nasleep van zijn vaders dood. "Ik wil iets zinvols doen met de foto's en met alles wat we rond zijn dood hebben meegemaakt."

Minke vroeg na het overlijden van haar moeder een vriendin de uitvaart te fotograferen. "Je verkeert op zo'n dag in een roes, het gaat zo snel voorbij. Er waren 300 à 400 mensen, waardoor we veel van hen niet hebben gesproken. Ik ben achteraf blij dat we het hebben gedaan. Het zijn mooie foto's geworden en we kunnen terugzien wie er allemaal waren. Met name de foto's van de omhelzingen bij de condoleance zijn heel emotioneel, maar ook prachtig. Hoewel het moeilijk blijft om naar de foto's te kijken, is het goed dat we zo'n belangrijk moment in ons leven hebben laten vastleggen."

Om redenen van privacy wilde Minke niet met haar echte achternaam in de krant. Haar volledige naam is bij de redactie bekend.

Post mortem

Onder de titel 'Post Mortem. Foto's vol liefde en verdriet' is tot 10 april een expositie te zien in Nederlands Uitvaartmuseum Tot Zover in Amsterdam. Deze vertelt het verhaal van post-mortemfotografie in heden en verleden. Er zijn 185 historische foto's uit de collectie van de Engelse verzamelaar Paul Frecker te zien, maar ook moderne beelden die afscheidsfotografen en nabestaanden maakten.

"Voor sommige mensen zijn post-mortemfoto's morbide", zegt Christa Scholten Meilink van Museum Tot Zover. "Ik dacht in het begin ook: wie heeft er nu behoefte aan een foto van de overledene?" Maar na gesprekken met nabestaanden verdween bij Meilink het gevoel dat het morbide zou zijn. "Het is juist ook een heel intiem moment als iemand net is overleden. Het is mooi om ook daar een tastbare herinnering aan te hebben."

Voor wie tijdens een uitvaart niet zonder social media kan, is er de hashtag funeralselfies. Wie op Twitter op deze hashtag zoekt, vindt foto's waarbij mensen er zelfs niet voor terugdeinzen om een selfie te maken met de overledene op de achtergrond.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden