Ook dieren gaan naar school

Hoe meer we over dieren te weten komen, hoe duidelijker blijkt dat ze minder van ons verschillen dan we dachten

Er steeg gejuich op in dierenbeschermersland toen India vorige maand aankondigde dolfinaria te gaan verbieden. De kleine lettertjes waren wat subtieler. Het verbod draaide specifiek om de voor dat land unieke Ganges-dolfijn. Maar toch: het ministerie van milieu verbood het niet alleen omdat die dolfijn met uitsterven bedreigd wordt, maar ook omdat het om een zeer intelligent en gevoelig dier gaat. Het zou 'moreel onacceptabel' zijn om dat enkel voor wat kijkplezier gevangen te houden.

Hoe beter we naar dieren kijken, hoe duidelijker het wordt dat hun geesteswereld minder van de onze verschilt dan we dachten. De eerste onderzoekers van diergedrag richtten zich sterk op die aspecten van het gedrag die reflexmatig zijn: Pavlovs hond die kwijlde bij het horen van een bel, Tinbergens meeuwenkuiken dat pikte naar een kartonnen snavel.

Dat dieren zulke reflexen hebben, zegt niet zoveel. U heeft ze ook. Dat betekent niet dat u een willoze reflexmachine bent. Veel dieren zijn ook meer dan dat. Zo sluiten dolfijnen allianties, geven mieren les en leren schuttersvissen mikken door bij elkaar de kunst af te kijken. Het lijkt erop dat sommige dieren intelligente gevoelswezens zijn. In 'Hoe dieren denken' zet de Amerikaanse wetenschapsjournaliste Virginia Morell het wetenschappelijk onderzoek ernaar luchtig op een rijtje.

Morell geeft een reeks voorbeelden van wat dieren 'bedenken'. Dat chimpansees pientere beesten zijn geloven de meeste mensen nog wel. Ook andere sociale zoogdieren met grote hersens maken indruk: dolfijnen houden er een complete politiek op na, met allianties, vriendschappen en verraad. Olifanten lijken een concept van de dood te hebben, en te rouwen als een bekende olifant sterft.

Ook de dieren die gevoelsmatig wat verder van ons afstaan komen aan bod. Rotsmieren leren elkaar looproutes aan: de leraarmier die de route al kent, zoekt een leerlingmier op, en loopt hetzelfde stukje nog eens, maar dan in etappes. Zo kan de leerling goed om zich heen kijken en de weg leren. Schuttersvissen, die hun prooi vangen door die heel precies met een waterstraal te bespugen, leren door naar elkaar te kijken. Als je een vis stelselmatig het spugen belet, maar hem laat kijken naar een andere vis die wel spuugt, wordt hij beter - veel beter. "Alsof iemand honderd keer naar een moeilijke lay-up van (basketbalspeler) Kobe Bryant heeft gekeken, vervolgens in het veld komt, de bal pakt en dezelfde lay-up maakt. En dat niet één keer, maar elke keer daarna. Iedereen die zoiets presteert, zou door een concurrerend team worden gecontacteerd", schrijft Morell.

Dat het zo lang heeft geduurd voor we dieren voor vol aanzagen, komt onder meer door Kluger Hans. Dat was een paard dat goed kon rekenen. Bij elke som stampte hij met zijn hoef op de grond, om na het goede aantal stampen op te houden. In werkelijkheid kon Slimme Hans helemaal niet rekenen, wel goed naar zijn baasje kijken: die hield zijn hoofd ietsje anders als het goede antwoord was bereikt.

Het is in het onderzoek naar diergedrag verschrikkelijk moeilijk om dat soort Kluger Hans-effecten te voorkomen, maar Morell laat die problematiek grotendeels buiten beschouwing. Hoe voorkom je dat je menselijke emoties op een dier projecteert, zoals mensen ook hun auto en computer een persoonlijkheid toedichten? Snapt zo'n schuttersvis dat als hij net zo spuugt als die andere vis, hij dan een prooi vangt? Of kopieert hij net zo hersenloos als u doet, als u de geeuw van een gesprekspartner overneemt?

Morell wuift het weg als methodologische scherpslijperij, terwijl ze als journaliste voor Science toch echt wel dat soort zwaardere kost aankan. Ze heeft er bewust voor gekozen om de nadruk op de dieren zelf te leggen, en dat maakt 'Hoe dieren denken' een toegankelijk en aansprekend boek. Wie denkt dat mens en dier mijlenver uit elkaar staan, is aan wat inhaalwerk toe, en kan met Morells boek beginnen.

Onduidelijk blijft wat we met de nieuwe kennis aanmoeten. Morell lijkt het zelf ook niet te weten. Als ze bij een Britse biologe langsgaat die meent dat vissen niet alleen pijn kunnen voelen, maar ook pijn kunnen lijden, worstelt de verslaggever met zichzelf. Kun je nog wel gaan hengelen als je dat weet? Ze lijkt eerst te denken van niet, maar geeft later tips voor humanere sportvisserij.

Ze sluit haar boek dan ook af met een vraagteken: "Dieren denken, voelen en ervaren de wereld, net als wij. Ze kennen momenten van woede, verdriet en misschien zelfs van liefde. Hun dierengeest vertelt ons dat zij onze verwanten zijn. Zal deze wetenschap onze relatie met hen veranderen?"

Virginia Morell: Hoe dieren denken. (Animal Wise. The Thoughts and Emotions of Our Fellow Creatures) Vertaald door Fred Hendriks. Balans, Amsterdam; 328 blz. euro 19,95

Tim Birkhead:

De zintuigen van vogels

"Stel iemand geeft je een kom melk met muesli, waarin hij wat kleine steentjes heeft gegooid", schrijft Tim Birkhead in zijn recentste boek. "Probeer eens alleen de eetbare stukjes op te eten: lukt niet. Eenden doen dat perfect." Birkhead probeert in zijn boek antwoord te geven op de vraag hoe het is om een vogel te zijn, en de antwoorden blijven verbazen.

Irene Pepperberg: Alex & Me (2009)

Harper Perennial euro 12,99

Over Alex, de beroemdste papegaai ooit, en de relatie met zijn baas en onderzoekster Irene Pepperberg. Alex bleek slimmer dan iedereen - ook Pepperberg - dacht.

Robert Hendrickson: More Cunning than Man (1998) Kensington $ 26,40

Over ratten en de bijzondere band die ze hebben met mensen. Helaas nooit vertaald, en moeilijk verkrijgbaar.

Frans de Waal: De bonobo en de tien geboden (2013) Atlas Contact euro 24,95

Van nature goed (1996) Contact euro 29,95

De Nederlandse apenonderzoeker heeft heel wat boeken geschreven. In 'De bonobo en de tien geboden' betoogt hij dat onze goedheid niet van God, maar uit ons groepsleven voortkomt. Zijn belangrijkste boek is evenwel 'Van nature goed'. De Waal toont aan dat dieren een besef van goed en kwaad lijken te hebben, en altruïstisch ('goed') kunnen handelen. Wat betekent dat voor de aard van de mens? Zowel biologisch als filosofisch ijzersterk.

Dolfijnen sluiten allianties, mieren geven les en schuttersvissen leren mikken door bij elkaar de kunst af te kijken

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden