Ook de second lady krijgt tweede termijn

Obama's mentor, Valerie Jarrett, zal hem de komende vier jaar weer vergezellen. Zij is een van de weinige Afro-Amerikanen in zijn staf en heeft vaak het laatste woord.

Het leek een gewoon sollicitatiegesprek, maar in een kantoor in het gemeentehuis van Chicago werd in 1991 de basis gelegd voor het presidentschap van Barack Obama. En hij was er zelf niet eens bij.

Michelle Robinson heette de kandidaat. Ze was uitgenodigd door het hoofd stadsontwikkeling van Chicago, Valerie Jarrett. Het klikte tussen die twee: Robinson, nog geen dertig, die een prima baan had bij een advocatenkantoor, maar zich er niet echt thuisvoelde en meer maatschappelijk betrokken werk wilde doen. Jarrett, tien jaar ouder, die om diezelfde reden voor Chicago's eerste zwarte burgemeester Harold Washington was gaan werken.

Anderhalf uur praatten ze honderduit, Robinson kon de baan meteen krijgen. Maar ze vroeg bedenktijd en de volgende dag had ze een opvallend verzoek: haar verloofde, ook advocaat, wilde Jarrett ontmoeten. In een interview met de Chicago Tribune vertelde Jarrett later waarom: hij wilde zeker weten dat degene die Michelle verleidde die grote overstap te maken, goed voor haar zou zorgen. Zodoende maakte ze kort daarna ook kennis met Barack Obama. En werd ze van alle twee de mentor.

Eenentwintig jaar later zetelt de man van wie ze toen de mentor werd in het Witte Huis. In de westelijke vleugel zijn de hele dag zijn stafchef en tientallen andere adviseurs bezig zijn ideeën om te zetten in beleid en dat beleid te verkopen aan het Congres en andere machtsfactoren in de maatschappij. Vaker dan je misschien zou verwachten bij de eerste zwarte president van het land, zijn dat blanke mannen. Maar er loopt één zwarte vrouw tussen, die een bijzondere positie heeft. Vroeg of laat gaan al die anderen door de personeelsuitgang naar buiten terwijl de president vertrekt naar het woongedeelte van het Witte Huis. En dan is er maar één die geregeld wordt uitgenodigd om die kant op te komen en mee te eten. Zoals er ook maar één is die in de vakantie met de Obama's meegaat naar het chique Martha's Vinyard: Valerie Jarrett.

In het begin van hun relatie was het zelfs omgekeerd: de Obama's mochten met Jarrett mee naar Martha's Vinyard. Delen van dat eiland voor de kust van Massachusetts worden in de zomer gekoloniseerd door rijke en invloedrijke zwarten uit alle hoeken van de VS. In die categorie viel Jarrett, die in 1991 al een carrière achter zich had als advocaat en als ziekenhuisbestuurder. En ze was vastbesloten de Obama's ook naar zo'n positie te gidsen.

Herkende Jarrett bij die eerste kennismaking in Michelle de ambitie om maatschappelijk nuttig werk te doen, met Barack had ze een jeugd gemeen waarin ze moest uitvinden waar ze bij hoorde. Ze was niet zoals hij het kind van een blanke en een zwarte ouder - haar ouders waren allebei zwart. Maar net als Obama, die als kind in Indonesië woonde, heeft ze weet van andere culturen dan de Amerikaanse. Jarrett (55) werd geboren in Shiraz, Iran, waar haar vader directeur was van een door de VS geschonken ziekenhuis. Ze leerde daar Farsi en Frans spreken, en het duurde een tijdje voor ze van haar ouders begreep dat ze 'zwart' was, hoewel haar huidskleur lichter was dan van de 'blanke' Iraniërs.

Na Iran woonde ze een tijdlang met haar ouders in Groot-Brittannië, dus toen ze uiteindelijk in haar eigen land aankwam, had ze ook nog een Brits accent. Daar werd ze op de kostschool in Massachusetts flink mee gepest, maar het verhinderde haar niet met goede cijfers te slagen en daarna rechten te studeren aan de hoog aangeschreven Stanford University.

Uiteindelijk keerde ze terug naar de stad waar haar ouders vandaan kwamen: Chicago. Ze trouwde in 1983, kreeg een dochter, en scheidde in 1988.

Toen ze daar de Obama's ontmoette, woonden ze net als zij in een gegoede zwarte wijk van Chicago, Hyde Park. Het verschil was dat haar nieuwe pupillen daar nog geen contacten hadden. Dat veranderde snel, bijvoorbeeld doordat Jarrett ze meenam naar etentjes bij haar ouders, waar iedereen die meetelde weleens aan tafel zat. En naar Martha's Vinyard dus.

De Obama's deelden met Jarrett hun ideeën over de toekomst, en Barack ook die over het verleden. Hij liet haar stukken lezen uit het boek dat hij aan het schrijven was, 'Dromen van mijn vader', over zijn jeugd waarin de Keniaan Barack Hussein Obama senior voortdurend aanwezig was, hoewel hij maar een enkele keer kwam opdagen. Toen het uitkwam, organiseerde ze signeersessies. Ze was, als je afgaat op haar eigen uitspraken in interviews en waarnemingen van vrienden uit die tijd, iets tussen een moeder en een zus voor ze.

En dat is ze gebleven. Na de gewonnen verkiezingen van 2008 was ze medevoorzitter van het team dat de overdracht van de macht aan hem voorbereidde. Vanuit het kantoor van het onroerendgoedbedrijf Habitat dat ze intussen was gaan leiden, nam ze telefoontjes van aspirant-ministers in ontvangst. Daarna overwoog ze zich kandidaat te stellen voor Obama's vacante Senaatszetel, maar op zijn dringende verzoek kwam ze met mee naar het Witte Huis.

In de staf van president Obama heeft ze een unieke positie. Met niet alleen toegang tot de privésfeer van de Obama's, maar ook, heel ongewoon voor iemand die geen verkozen functie bekleedt, dag en nacht persoonlijke bewaking door de Secret Service, de dienst die ook de veiligheid van de president moet verzekeren.

Dat zette tijdens de eerste termijn van Obama kwaad bloed. Ze zou wel erg gesteld zijn op dat soort statussymbolen, zeiden sommige collega's. En ze vreesden dat debatten die Jarrett in de vergaderzaal had verloren alsnog gewonnen zouden worden aan de eettafel.

Ze bezwoer dat ze dat niet zou doen, maar kunnen zou ze het, zo blijkt uit verhalen die journalisten van haar of haar omgeving oppikten. Krijgt ze van de president inspraak bij elke belangrijke beslissing? "Yep", antwoordde ze simpelweg op een vraag van Robert Draper van The New York Times, in een profiel van Jarrett dat in juli 2009 verscheen. Dat artikel begint met een ogenblik uit de verkiezingscampagne van het jaar daarvoor, toen kandidaat Obama, vermoeid na een aantal bezoeken in South Carolina, weigerde naar een gala te gaan van een vereniging van Afro-Amerikaanse vrouwen. Zijn adviseurs kregen hem niet omgepraat, en wisten: alleen Jarrett kan nog iets doen. Uiteindelijk werd het een een-tweetje tussen Michelle Obama, die eerst ook nog 'nee' toegeblaft kreeg, en Valerie Jarrett, die de kandidaat streng toesprak: "Barack, je wilt winnen, toch? Dan moet je gaan." En hij ging.

Officieel is Jarrett in het Witte Huis belast met het onderhouden van contacten met gouverneurs en burgemeesters overal in het land, met het bedrijfsleven en met de vrouwelijke achterban. Maar in de praktijk heeft ze een staf van veertig mensen en een directeur voor elk beleidsgebied, zodat ze er betrekkelijk weinig omkijken naar hoeft te hebben en zich kan bemoeien met alles wat haar aandacht trekt of waar Obama haar advies over nodig heeft. Als ze denkt dat hij niet genoeg of niet de goede informatie krijgt over een onderwerp, regelt ze een afspraak met iemand die de president bijpraat. Zoals tijdens het hoogtepunt van de kredietcrisis, toen ze de voormalige president van de centrale bank Paul Volcker uitnodigde, tegen de wens van de economische adviseurs in.

Eigenlijk is dat wat de stafchef hoort te doen, en met de eerste twee mannen die Obama in die functie diende, de mannetjesputter Rahm Emanuel en wat mildere Richard Daley, waren er conflicten. Er verschenen verhalen in de pers die suggereerden dat ze de president niet altijd even goed adviseerde. Zo zou Jarrett tegen hun advies Obama hebben aangemoedigd zich in te zetten voor de kandidatuur van Chicago voor de Olympische Spelen van 2016.

Dat werd, mede doordat hij er in Air Force 1 voor naar Kopenhagen vloog, een afgang voor de president. En begin dit jaar kreeg Obama ruzie met de top van de katholieke kerk, toen katholieke organisaties verplicht werden hun werknemers een zorgverzekering aan te bieden, inclusief anticonceptie. Dat was mede op haar aandringen.

Het hoofd voorlichting tijdens Obama's eerste termijn, Robert Gibbs, kreeg slaande ruzie met haar. In het boek 'De Obama's', dat New York Times-verslaggeefster Jody Kantor schreef over het huwelijk van het presidentiële stel, staat uitgebreid een aanvaring beschreven toen Gibbs een internationaal brandje moest blussen. De toenmalige Franse presidentsvrouw Carla Bruni had in haar boek gezegd dat Michelle Obama het leven in het Witte Huis 'een hel' had genoemd. De first lady ontkende, en Gibbs kreeg gedaan dat een Franse presidentiële woordvoerder excuses aanbood.

Maar Jarrett liet tijdens een ochtendvergadering weten dat de first lady toch niet tevreden was met het optreden van het Witte Huis. "Waarom heeft ze het daar met jou over, waarom komt ze niet naar mij?", vroeg het hoofd voorlichting Gibbs woedend. Jarretts reactie daarop was zo neerbuigend, schrijft Kantor, dat Gibbs ontplofte en met een krachtterm zei: "Je weet the fuck niet waarover je praat." "De first lady zou het niet geloven dat jij dat soort woorden gebruikt", was het hooghartige antwoord. "Then fuck her, too!" zei Gibbs, en tot zijn vertrek begin 2011 sprak hij nauwelijks meer met Jarrett.

Het uitlekken van dergelijke verhalen, door sommigen gezien als een collectieve poging van de 'West Wing' om haar een toontje lager te laten zingen, heeft Jarretts positie voor zover bekend niet geschaad. Maar ze kon als zakenvrouw, die de betrekkingen met het bedrijfsleven onderhoudt, niet voorkomen dat de Republikeinen de president met enig succes konden afschilderden als iemand die bedrijven vooral dwars wil zitten met hogere belastingen en meer regels.

Als prominente zwarte, en een van de relatief weinige zwarten in zijn staf, is ze ook de natuurlijke ambassadeur bij die bevolkingsgroep. Maar ze moest hun vooral vaak uitleggen dat met de verkiezing van een zwarte president niet opeens aan alle wensen van in de burgerrechtenstrijd grijs geworden zwarte leiders voldaan zou worden. Naar Romney overlopen zal die bevolkingsgroep niet snel doen, maar een te groot aantal thuisblijvers had Obama kunnen nekken. Hij mag de verkiezingen dan gewonnen hebben, een staat als North Carolina, die hij in 2008 verrassend won dankzij de massale opkomst van de zwarten, ging deze keer naar Romney.

Jarrett is, samen met Michelle Obama, vooral degene die Barack Obama voortdurend herinnert aan de idealen waarmee hij naar Washington kwam. Haar jaloerse collega's mogen haar de 'nachtstalker' noemen, anderen noemen haar zijn progressieve geweten. En ook al heeft hij veel progressieve strijdpunten op een zacht pitje gezet tijdens zijn eerste vier jaar, hij wil dat geweten duidelijk niet tot zwijgen brengen.

Tijdens de Democratische conventie in Charlotte in North Carolina gaf Jarrett vaker dan gebruikelijk interviews aan tv-stations, en liet daarin duidelijk merken hoe dicht ze bij de Obama's staat en hoezeer ze in hen gelooft.

"Ik heb hem gelezen", zei ze aan de vooravond van de goed ontvangen toespraak van Michelle Obama. Ik heb gezien hoe ze met hem oefende, en elke keer opnieuw kreeg ik kippevel."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden