’Ook de schoonheid van de islam moet te zien zijn’

(Trouw) Beeld
(Trouw)

De Nieuwe Kerk in Amsterdam toont zo’n vijfhonderd hoogtepunten uit dertien eeuwen islamitische kunst. De werken zijn afkomstig uit de wereldberoemde Khalili-collectie van de Brits-Iraanse verzamelaar en miljardair Nasser David Khalili. „Wie zijn collectie niet met anderen deelt, is een slechte verzamelaar.”

Nasser David Khalili (1945, Teheran) was een jaar of zeven toen hij kennismaakte met de islamitische kunst – een openbaring: „Mijn vader was antiekhandelaar en op een dag gingen we op bezoek bij een man die zijn collectie verkocht. Daar zag ik een lakwerken pennendoos beschilderd met ruiters. De verfijning! Het detail! Hoe iemand honderden ruiters op een heel klein oppervlak kon schilderen! De man zag mijn enthousiasme en deed me de doos cadeau.”

Nu, zestig jaar later, behoort de Brits-Iraanse Khalili tot de meest bevlogen (en rijkste) kunstminnaars van zijn tijd. Hij schreef boeken, initieerde tentoonstellingen en zette verschillende fondsen op, waaronder de Maimonides Foundation dat de integratie tussen Joden en Palestijnen moet bevorderen.

Het beroemdst is hij als verzamelaar. Zijn Khalili Collection, een mammoetverzameling van meer dan 20.000 objecten, is toonaangevend op het gebied van islamitische kunst, Zweeds textiel en gedamasceerd edelmetaal en werd getoond in gerenommeerde musea als het Louvre (Parijs) en de Hermitage (Sint-Petersburg). Bijna de hele collectie is geboekstaafd in een catalogus. Het werk is veertig delen dik.

Het laatste exposé van Khalili’s bevlogenheid is ’Passie voor perfectie’, een tentoonstelling in de Amsterdamse Nieuwe Kerk waarin een dwarsdoorsnede wordt getoond van zijn collectie. De diversiteit is tamelijk overweldigend. Zo zijn er kinderjassen uit Centraal-Azië, waterkannen in de vorm van beesten en manshoge kleden versierd met kalligrafie. De tentoonstelling voert de bezoeker langs dertien eeuwen Arabische cultuur, uit een gebied dat zich uitstrekt van Spanje tot Indonesië. Hier wordt de islamitische kunst in al zijn diversiteit gevierd.

Het is twee dagen voor de opening. Khalili staat het journaille te woord. Alles aan hem ademt het vermogen om mensen te charmeren: zijn houding, zijn lach, de manier waarop hij zijn gesprekspartner voortdurend even aanraakt. Hij is verguld met de tentoonstelling, zegt hij, vooral de robuuste en onorthodoxe vormgeving van Siebe Tettero spreekt hem aan: „Aanvankelijk was ik bang dat de spiegelende vitrines de kunst zouden overschreeuwen, maar die vrees bleek ongegrond. Het is prachtig. Zelden zag ik christelijke architectuur en islamitische kunst zo mooi tot elkaar komen als hier.”

U begon met verzamelen in de jaren zestig. Is de markt voor islamitische kunst inmiddels veel veranderd?

„Toen ik begon met verzamelen, waren maar weinig verzamelaars geïnteresseerd in islamitische kunst. De negentiende eeuwse kunst werd zelfs helemaal veronachtzaamd. Daar heb ik flink van geprofiteerd. Ik kocht grote collecties op, hield de beste stukken voor mezelf en verkocht de rest met winst door. Inmiddels zijn de prijzen voor islamitische kunst enorm gestegen. Objecten van hoog niveau worden steeds schaarser. De bron begint aardig op te drogen.”

Dient uw collectie een educatief doel?

„Alleen de goden bezitten werkelijk iets, luidt een oud Perzisch gezegde, en daar sluit ik me geheel bij aan. Bezit an sich is een illusie – wat heb je eraan wanneer je dood gaat? Een verzamelaar die zijn collectie niet met anderen deelt, is een slechte verzamelaar. Pas in de openbaarheid krijgt kunst betekenis.

„Een van mijn belangrijkste drijfveren is de grote onwetendheid over de islam. In Europa kennen veel mensen de islam als regressieve en gewelddadige ideologie; maar ook in moslimlanden bestaat grote onwetendheid over de eigen cultuur. Dat wil ik veranderen. Ik wil de schoonheid, de variëteit, het vakmanschap van de islam laten zien. Cultuur is daartoe een beproefd middel. Het is de enige taal die universeel is.”

Uw collectie bevat topstukken zoals het veertiende eeuwse Manuscript van Jami’ al-Tawarikh. Hoe lukt het u om die te bemachtigen?

„Ik geloof niet dat er een geheim is. Ik ben gezegend met een fotografisch geheugen, dat helpt. Als ik op een veiling kom en ik zie een mooie koran, dan weet ik één: of ik al zo’n type koran bezit. Twee: of mijn koran beter is dan het boek dat wordt aangeboden. En drie: of het een hiaat opvult in mijn collectie.

„Wat ook helpt is dat ik door investeringen elders (voornamelijk in vastgoed, SK) financieel onafhankelijk ben. Wanneer het British Museum in Londen een zeldzame koran wil aankopen, moeten ze eerst een vergadering beleggen om te bespreken of ze het zich wel kunnen veroorloven. Ik hoef alleen aan mezelf rekenschap af te leggen. Meestal weet ik binnen vijftig seconden of ik een werk koop of niet.”

Dienen uw tentoonstellingen ook een politiek of religieus doel?

„Ik doe nooit politieke uitspraken en mijn collectie is geen politieke collectie. Voor mij zijn het sierobjecten die werden gemaakt door ambachtsmannen, vaak in opdracht van de kalief, de wereldlijke leider dus. Dat islamitische kunst altijd religieus is, is een hardnekkig misverstand; negentig procent van de kunst die ik toon is seculier. Dat misverstand ontstaat door het woord ’islam’ – dat een negatieve bijklank heeft gekregen. Inplaats van ’islamitische’ kunst zou ik liever spreken van kunst uit moslimlanden.”

Uw werk als pleitbezorger van de islamitische kunst lijkt vruchten af te werpen. De laatste jaren trekt het een steeds groter publiek.

„Vroeger moest de collectie islamitische kunst het vaak doen met een tochtig hoekje, ergens weggestopt in het museum. Tegenwoordig bouwt een groot internationaal museum als het Louvre een eigen vleugel om hun islamitische kunst te installeren. Natuurlijk staat de populariteit van islamitische kunst in geen verhouding tot beroemde Europese oude meesters als Leonardo da Vinci of Rembrandt. Dat is ook logisch. De islamitische afbeeldingcultuur kent geen sterrendom zoals we dat in Europa kennen. Sterker: ze kent geen traditie van signeren. Europese kunstenaars zijn eenlingen, ze gaan hun eigen weg. Islamitische kunstenaars werken samen aan een totaalproject dat zich uitstrekt over de halve wereld en over een periode van dertien eeuwen. Met mijn collectie wil ik de rijkdom en de variatie van dat totaalproject laten zien. Daarom is hij ook zo groot.”

De eindbestemming van uw collectie is een eigen museum. Vordert dat?

„Begin jaren negentig heb ik voorgesteld om de volledige collectie aan de stad Londen te schenken met als tegenprestatie een museum in het centrum met mijn naam. Dat is niet doorgegaan; het stadsbestuur durfde het niet aan. Het vond bovendien dat Londen al genoeg musea had.

„Achteraf gezien wat dat een zegen. Als er toen een museum was gebouwd, was de collectie nooit zoveel op reis geweest en hadden nooit zoveel mensen ervan kunnen genieten. We krijgen we regelmatig aanbiedingen van steden die graag gastheer willen zijn – nee, ik ga niet zeggen welke – maar ik ben geduldig en hap niet te snel toe.

„Ooit zal het er komen, dat weet ik. Ik hoop dat ik dat zelf nog mee mag maken.”

Passie voor perfectie: Islamitische kunst uit de Khalili Collecties; te zien van: 11 december 2010-17 april 2011 in De Nieuwe Kerk in Amsterdam.

Tulbandkroon (Nepal, 19de eeuw). De combinatie van tulband en kroon symboliseert de verbinding tussen religieus en wereldlijk leiderschap. Rechtsonder: Kalligrafie van een leeuw (Turkije, 1931), inkt en aquarel op papier, gesigneerd door Ahmed Hilmî. ( FOTO'S NIEUWE KERK / NASSER DAVID KHALILI) Beeld
Tulbandkroon (Nepal, 19de eeuw). De combinatie van tulband en kroon symboliseert de verbinding tussen religieus en wereldlijk leiderschap. Rechtsonder: Kalligrafie van een leeuw (Turkije, 1931), inkt en aquarel op papier, gesigneerd door Ahmed Hilmî. ( FOTO'S NIEUWE KERK / NASSER DAVID KHALILI)

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden