Ook de elite heeft het evangelie nodig

elitekerken | De kerk is er voor iedereen, maar sommige kerken lijken vooral te worden bezocht door een kleine elite. In een drieluik brengt Trouw een paar van die kerken in beeld. Vandaag: de hoogopgeleide Rotterdamse Arminiuskerk.

De kathedraal van de Nederlandse remonstranten, zo wordt de Arminiuskerk in Rotterdam wel genoemd. De imposante, deels in neo-Romaanse stijl gebouwde kerk geeft je een gevoel van nietigheid, dat nog groeit wanneer je binnen gaat: een uit hout en baksteen opgetrokken majestueuze ruimte, die plaats biedt aan meer dan duizend gelovigen.

Op sommige banken zijn nog de naamplaatjes te zien van vooraanstaande Rotterdamse families die hier kerken of kerkten, zoals de Dutilhs (advocaten en bankiers). Mariëtte Dutilh, echtgenote van Ivo Opstelten, is er nog altijd een geregeld kerkgangster. En je kan meemaken dat ook de oud-burgemeester van Rotterdam en voormalig minister van justitie zomaar komt binnenwaaien.

Verder zijn de namen De Monchy (handel), Tollens (verffabriek) en Boddaert (adel) vanouds aan dit godshuis verbonden. De kerk, een schepping van de architecten Evers en Stok, zag in 1897 het licht. Het Nieuws van den Dag schreef bij die gelegenheid dat aan de 'deftige Westersingel' een 'modern kerkgebouw' was verrrezen, met een 'pleintje voor het voorrijden van koetsen'.

Binnen neemt het predikantenbord een opvallende plaats in. We zien de naam van ds. Welmet Hudig-Semeijns de Vries van Doesburgh, die in 2004 de uitvaart leidde van prinses Juliana. Hudig is inmiddels weg uit de remonstrantse kathedraal en opgevolgd door Tjaard Barnard, Christiane Berkvens-Stevelinck en Koen Holtzapffel, alledrie gepromoveerd. De eerste twee gaan deze zondag gezamenlijk voor.

In deze dienst komt het jaarthema 'Gidsen of goeroes' tot een afsluiting. Gidsen in de vorm van een vuurkolom, zoals in de Bijbel, zou de brandweer tegenwoordig niet meer tolereren, preekt Berkvens onder licht gegniffel. We hebben nu andere gidsen: Spinoza, Bonhoeffer, Amos Oz en de eerste vrouwelijke dirigente Frieda Belinfante, somt de predikante enkele suggesties vanuit de kerkgemeente op. Zelf denkt Berkvens aan de kort geleden overleden Elie Wiesel, de 'ketterse' Ierse theoloog Peter Rollins ('Hij houdt een lucifer bij de christelijke traditie') en, "niet te vergeten natuurlijk, Jezus van Nazareth".

Uit Hamburg is deze zondag de bariton Tim Maas ingevlogen. Hij zingt een weemoedig lied van de Duitse dichter Eduard Möricke: Wilt U met vreugde/ en wilt U met lijden/ mij niet overladen/doch in het midden/ ligt gunstig beschikken. Een 'rebels gebed', constateert Berkvens. "Bij de almacht van God wordt een vraagteken gezet. Alsof de dichter zegt: God, maak het niet al te bont aub. Gedraagt U zich een beetje redelijk en houd vreugde en verdriet in evenwicht."

Jacob Arminius

Als enige remonstrantse kerk in Nederland kent de Arminius nog een College van Collectanten, een erebaantje voor studenten, waarvoor jacquet vroeger verplicht was. Het jacquet is verdwenen, gebleven is de zak.

Na afloop wordt koffie gedronken in de kerkenraadskamer, een voorname ruimte met portretten van onder anderen Jacob Arminius, grondlegger van de beweging van de remonstranten, en hoogleraar Abraham des Amorie van der Hoeven. Onder dat portret zit Julius Röntgen, achterkleinzoon van de hoogleraar en tevens kleinzoon van de componist Röntgen. "Aanzienlijken hebben van het begin af aan deel uitgemaakt van de remonstrantse kerk", zegt hij.

Dat begon in de zeventiende eeuw met rijke handelaren en vrije beroepen. Ambtenaren konden geen lid worden van de remonstrantse kerk, simpelweg omdat die tot de Bataafse Republiek verboden was. In de tweede helft van de negentiende eeuw sloten spijtoptanten uit de orthodoxer wordende hervormde kerk zich aan. "Alleen rijkere hervormden konden die overstap maken", legt Tjaard Barnard na de dienst uit, "omdat zij niet uit sociale zekerheid - lees: diaconie - bij de hervormde kerk hoefden te blijven."

De Arminiuskerk is nog steeds gefortuneerd: de 650 gelovigen (van wie circa honderd kerkgaand) kunnen zich drie (deels parttime) predikanten veroorloven, en onlangs werd 2,5 ton ingezameld voor de restauratie van het orgel.

Maar die vrijgevigheid heeft een keerzijde. "Men verwacht een hoog serviceniveau", vertelt Barnard. "Je moet au courant zijn van wat gebeurt in maatschappij, wetenschap en cultuur. Je wordt geacht je literatuur bij te houden en af en toe een concert te bezoeken."

Christiane Berkvens, tevens geëmeriteerd hoogleraar Europese cultuur: "Het is ondenkbaar om hier alleen de Bijbel te nemen als basis voor je preek. Maar het gaat bij ons niet alleen om het hoofd, ook om het hart. Merkte u niet hoe intiem en zacht het Onze Vader werd meegebeden? De kwaliteit van de stilte viel me vanochtend op."

Nuance

Een elitekerk? "Ja", knikt Barnard, "maar ook de elite heeft het evangelie nodig." Berkvens: "Ik zou liever spreken van gelovigen die de nuance zoeken. Iedereen is welkom."

Toch, zo bleek al uit de volkstelling van 1970, omvat de Remonstrantse Broederschap de meeste academici van alle kerken. En een paar jaar geleden bleek uit een Motivaction-onderzoek dat het 'laaghangend fruit' voor deze vrijzinnige geloofsgemeenschap de hoogopgeleide 45-plusser is met een (van huis uit) kerkelijke achtergrond.

Berkvens: "Je wordt als predikant kritisch gevolgd, ja. Zo heb ik eens een hele correspondentie gehad met een kerklid - vriendelijk doch pittig - over de vraag of God alles in allen is."

Invloed in Rotterdam heeft het instituut remonstrantse kerk niet, denkt het predikanten-duo. "Individueel zijn remonstranten wel zeer maatschappelijk betrokken", weet Berkvens. "Maar zij zullen daarbij nooit vertellen wat hun inspiratiebron is. A: Wij kennen geen zendingsdrang. B: We hebben nog altijd de genen van de schuilkerk. Dat je remonstrant bent, dat zeg je niet."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden