Ook de burger kan als een detective naar misstanden speuren

De schrijver

Huub Dijstelbloem (1969) is hoogleraar filosofie van wetenschap en politiek aan de Universiteit van Amsterdam. Zijn onderzoek richt zich op de relatie tussen kennisverwerving en besluitvorming, en met name op de rol die de technologie daarin speelt. Hij is ook als onderzoeker verbonden aan de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid. Samen met de Rotterdamse socioloog Willem Schinkel heeft hij het Center for Public Imagination opgericht. Eerder schreef hij het boek 'Politiek vernieuwen. Op zoek naar publiek in de technologische samenleving' (2009). Daarnaast werkte hij mee aan tal van essaybundels en wetenschappelijke rapporten.

Het boek

Bij het begrip 'democratie' wordt doorgaans in de eerste plaats gedacht aan spreken, zoals dat gebeurt in het parlement, het huis van afgevaardigden. De stem lijkt er centraal te staan, en daarmee het gehoor. In 'Het huis van Argus' betoogt Dijstelbloem dat ook het zien, en daarmee het oog, een cruciale rol speelt in de democratie. Hij begint zijn boek met een citaat van Anacharsis Cloots, een hoofdrolspeler in de Franse Revolutie: 'Een vrij volk is een argus. Het ziet alles, hoort alles, is overal en slaapt nooit'. Argus was een monsterlijke reus uit de Griekse mythologie, die honderd ogen had, waarvan er voortdurend een aantal open en waakzaam waren.

Tijdens de Franse Revolutie sprak men van de surveillance, het toezicht door de burgers. In onze tijd is de rol van het waakzame oog van de burger volgens Dijstelbloem belangrijker dan ooit, vanwege de veranderingen die westerse democratieën hebben ondergaan, zoals decentralisering, privatisering en bevordering van de marktwerking. De overheid heeft veel van haar taken uitbesteed aan andere instanties, zoals bedrijven, en heeft daarbij zelf een sterk regulatief karakter gekregen. De toenemende complexiteit (die ook wordt veroorzaakt door de invloed van internationale regelgeving en verdragen op de binnenlandse politiek) gaat ten koste van de transparantie. Daardoor ontstaan bij het publiek wantrouwen en de behoefte aan controle. Dijstelbloem spreekt zelfs van een wending van een 'vocale' naar een 'oculaire' democratie.

De laatste hoofdstukken gaan met name in op een bepaalde vorm van controle: de reconstructie van gebeurtenissen uit het verleden. Die is te vergelijken met het speurwerk van een detective, maar dan vooral van de moderne detective die meestal geen totaaloverzicht over de misdaad kan krijgen maar wel connecties kan ontrafelen. Dergelijke reconstructies, die ook bedoeld zijn om er lessen uit te trekken voor de toekomst, geschieden in de praktijk al door het parlement (parlementaire enquêtes), door overheidscommissies of door de media (onderzoeksjournalistiek). Maar daarnaast kunnen ook geëngageerde burgers deze taak op zich nemen, als ze misstanden ontwaren die een publiek belang hebben.

Opmerkelijk citaat

'Die controle zal echter vaak te maken hebben met brokstukken: versplinterde informatie, onwelkome feiten en zeer gedeeltelijke kennis van wat gebeurd is, die over meerdere partijen verdeeld is. De reconstructie is dan: hier een beeld van zien te maken. Niet zoals het oorspronkelijk was; dat is onmogelijk. Evenmin zal volledigheid altijd tot het haalbare behoren. Daarom is er verbeelding nodig.'

Reden om dit boek niet te lezen

De stijl van het boek is doorgaans nogal wetenschappelijk. De auteur verwijst vaak naar collega's (wat natuurlijk ook interessante informatie over zijn vakgebied oplevert). Het abstractieniveau van de uiteenzettingen is soms hoog, door een tekort aan praktijkvoorbeelden. Hoewel de hoofdstukken grofweg over dezelfde thematiek gaan, vormen ze niet één doorlopend betoog, mede doordat een aantal hoofdstukken bewerkingen zijn van eerder verschenen artikelen.

Reden om dit boek wel te lezen

'Het huis van Argus' is een actueel boek. Het biedt belangwekkende inzichten in de aard van de hedendaagse democratie, en wellicht ook een uitweg uit de crisissituatie waarin zij is beland. De invalshoeken zijn vaak verrassend.

Het huis van Argus. De wakende blik in de democratie.

Huub Dijstelbloem

uitg. Boom, 237 blz., euro 20,00

****

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden