Ook Darwin at reuzenschilpad van Galápagos graag op

Veel aandacht ging deze week uit naar het overlijden van Lonesome George (100), de bijna iconische reuzenschildpad op de Galápagoseilanden zonder belangstelling voor voortplanting. De geschiedenis van zijn zeldzame soort is vergeven van dit soort bluesverhalen.

Misschien maakten Zuid-Amerikaanse indianen de oversteek van zo'n duizend kilometer al eerder. Bewijzen daarvoor zijn echter nooit gevonden. Feit is dat Tomás de Berlanga geen mensen aantrof toen hij in 1535 voet aan wal zette op een archipel in de Grote Oceaan die hij de Galápagoseilanden zou noemen, naar de talrijke reuzenschildpadden met hun schild als een galopego, het Spaanse woord voor zadel.

De ontdekking was bijvangst. De bisschop van Panama voer naar Peru, waar hij wilde bemiddelen in conflicten tussen Spaanse militairen die net de Inca's hadden verslagen. Maar zijn boot raakte flink uit koers. De geestelijke kon weinig enthousiasme opbrengen voor het nieuw ontdekte land. Veel meer dan distels wilde er niet groeien, meldde hij de Spaanse koning. Twee bemanningsleden waren omgekomen van de dorst voordat er bruikbaar zoet water was gevonden. In zijn verslag beschreef Tomás de Berlanga ook zijn ontmoetingen met inheemse dieren die opvielen door hun merkwaardige uiterlijk: leguanen en reuzenschildpadden.

In de eeuwen daarna waren de Galápagoseilanden vooral een geliefde uitvalsbasis voor Britse kapers die aasden op de buit van Spaanse schepen. Deze piraten maar ook andere schippers die tijdelijk aanlegden, beschouwden de reuzenschildpad als een lekkernij. Op heel lange reizen op volle zee kon het dier bemanningen bovendien van vers voedsel voorzien. De schildpadden konden lang zonder eten en drinken. Dan nog zat er veel vlees aan. En als je zo'n sloom beest zijn ronde over het dek liet maken, kon je er samen ook nog lol aan beleven.

Dit alles maakte dat de reuzenschildpad eeuwenlang vaker figureerde in culinaire lectuur dan in wetenschappelijke beschrijvingen. De Britse marine-officier James Colnett bracht daar in 1793 verandering in. Als jongeman was hij al meegereisd met de ontdekkingsreiziger James Cook. Nu ging hij zelfstandig op pad. Met zijn brede kennis en ervaring bracht hij de flora en fauna van de Galápagoseilanden in kaart.

Die belangstelling had een keerzijde. Colnett liet ook zien welke economische mogelijkheden de archipel bood. Hij zorgde voor meer bewoning door vissers en walvisvaarders. De reuzenschildpadden verdwenen in nog grotere getale in kookpotten. Tienduizenden, mogelijk meer dan honderdduizend dieren kwamen op deze manier aan hun einde.

Met de mensen kwam ook vee mee, dat veel van de gewassen waar de schildpadden zich mee voedden wegvrat. Bovendien trapte het eieren van jonge schildpadjes dood.

Ook de Beagle sloeg tijdens het verblijf op de Galápagoseilanden in 1835 dertig reuzenschildpadden in als voedsel voor de lange reis westwaarts. Soms waren wel zes bemanningsleden nodig om ze aan boord te tillen.

Medereiziger Charles Darwin voelde zich niet erg thuis bij de eerste aanblik van 'zwarte, troosteloze hopen gebroken lava'. Eenmaal aan land bleef hij negatief. Hij schreef over 'afzichtelijke leguanen' en 'walgelijk lompe hagedissen'. Zoals velen maakte Darwin ritjes op de rug van de reuzenschildpadden. Een paar klappen tegen hun achterste en ze kwamen overeind voor een wandeling. Het kostte de natuurvorser de grootste moeite om zijn evenwicht te houden. Overal zag hij ook lege schilden liggen. Soms hadden ze een tweede leven gekregen als bloempot.

Vanuit professioneel oogpunt had Darwin weinig belangstelling voor de dieren. Terwijl de waarnemend gouverneur hem nog had verteld dat hij aan de beesten kon zien van welk van de eilanden ze kwamen.

Pas later, toen Darwin steeds meer het belang van zijn waarnemingen op de Galápagoseilanden begon in te zien, realiseerde hij zich wat het belang van die opmerking was. De schildpadden waren op dat moment al verorberd. De schilden waren grotendeels overboord gegooid. Darwin had ook niet laten registreren welk dier van welk eiland kwam. Gelukkig had hij zijn verzameling vinken van Galápagos wel uitvoerig gedocumenteerd. Het zou hem enorm helpen bij het ontwikkelen van zijn evolutietheorie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden