Ook coalitiepartijen vinden de China-strategie van het kabinet te slap en te vaag

In het plan dat het kabinet woensdag – behoedzaam – presenteerde over het beleid richting de steeds dominantere wereldmacht China ontbreekt de helderheid over het doel en de middelen daarvoor.

Heel voorzichtig kiest het kabinet voor een hardere lijn richting China. Woensdag presenteerde minister van buitenlandse zaken Stef Blok zijn langverwachte China-strategie. Op een aantal punten scherpt hij het Nederlandse beleid richting Peking aan, maar tegelijkertijd is het behoedzaamheid troef. Nederland wil zoveel mogelijk in EU-verband doen en niet voor de troepen uitlopen.

Blok probeerde zo weinig mogelijk ruchtbaarheid te geven aan de strategie. Pas een uur voor de presentatie woensdag wilde het ministerie toegeven dat het plan die dag naar buiten zou komen. Dat was precies op het moment dat de nieuwe Chinese ambassadeur zijn geloofsbrieven aan de koning aanbood, waardoor hij niet bij de presentatie kon zijn.

Moeizaam proces

De totstandkoming van het beleidsplan was een moeizaam onderhandelingsproces tussen ministeries. De veiligheidsdiensten waarschuwen openlijk voor de risico’s van Chinese spionage en willen een harde lijn trekken, terwijl Economische Zaken vreest dat diplomatiek gedoe de handelsrelatie schaadt. De China-strategie heet nu eufemistisch China-nota.

Die nieuwe benaming past bij de vele generieke beschrijvingen in het stuk. De cruciale elementen van een strategie, zoals helderheid over het doel en de middelen om dat te bereiken, ontbreken vaak. In het hoofdstuk veiligheid staat dat China internationale wateren in Azië probeert te beheersen, waardoor het recht op vrije zeevaart onder druk staat. De enige conclusie die het kabinet hieraan verbindt, is dat Nederland in het veiligheidsbeleid moet nadenken over de rol van China. Dat vormt een contrast met de VS, Frankrijk en Groot-Brittannië. Om het recht op vrije zeevaart te benadrukken sturen zij marineschepen naar wateren waar China invloed claimt.

Nederland wil niet meegaan in de geopolitieke rivaliteit tussen China en bondgenoot Amerika. “We maken onze eigen afwegingen en streven naar een brede en intensieve relatie met China.” De VS willen dat bondgenoten de Chinese telecomgigant Huawei boycotten bij de aanleg van mobiel internet. Blok hield woensdag de optie open dat Nederland het bedrijf slechts van centrale delen van het netwerk weert, net zoals andere Europese landen dat lijken te gaan doen. “Deskundigen bekijken momenteel aan welke hardware en software van Huawei risico’s kleven, en hoe we daar het beste mee om kunnen gaan.”

Op economisch gebied scherpt de nota tussen de regels door het beleid wel aan. Daarmee kiest het kabinet voor de lijn die de Europese Commissie in april voorstelde. Nederland onderkent dat China geen normale zakenpartner is. Peking wil wereldwijd dominant worden in specifieke sectoren, zodat het landen die daarvan afhankelijk zijn onder politieke druk kan zetten.

Nederland-China in cijfers Beeld Louman & Friso

Veiligheidsrisico's

Nederland gaat voorzichtig mee in deze vermenging van politiek en economie. Een speciale commissie gaat Chinese investeringen op veiligheidsrisico’s beoordelen. Als voorbeeld van wat er moet gebeuren noemt het kabinet een wetsvoorstel dat buitenlandse overnames in de telecomsector kan verhinderen. Die is zo belangrijk voor de samenleving, dat de overheid zeggenschap wil houden.

Nederland wil ook Europese regels over de vrije markt aanpassen. Een grote ergernis is dat de Chinese overheid exportproducten subsidieert, waardoor Europese bedrijven de concurrentieslag verliezen. Volgens het kabinet kan de EU speciale importtarieven op deze producten heffen of met eigen exportkredieten Europese bedrijven steunen. Het is ook een optie om met subsidies Europese kampioenen te creëren en deze bedrijven uit te zonderen van regels tegen kartelvorming, zodat zij de concurrentie met door China gesteunde bedrijven aankunnen.

Dit is voor Nederland wel het laatste redmiddel. Volgens het kabinet heeft het ook nadelen als de staat zich te zeer met de markt bemoeit. “Die vrije concurrentie heeft ons veel welvaart gebracht.”

Het kabinet gaat zich wel volop inzetten voor een meer eensgezind EU-beleid richting China. Landen als Griekenland en Italië blokkeren dat soms, omdat ze liever op eigen houtje economische deals met Peking sluiten. Nederland wil hen met gelijkgestemde landen als Frankrijk en Duitsland onder diplomatieke druk zetten om niet af te wijken van het EU-beleid.

‘Slap en vaag plan’

Vanuit de Tweede Kamer klinkt harde kritiek op de strategie van Blok. Ook coalitiepartijen vinden het plan te slap en bovendien te vaag. Sven Koopmans (VVD) had graag een hardere aanpak gezien van oneerlijke Chinese handelspraktijken en gedwongen kennisoverdracht van westerse bedrijven die zich in China vestigen.

Sjoerd Sjoerdsma (D66) had na een jaar wachten meer verwacht. Hij noemt het eindresultaat ‘te veel een lege huls.’ Volgens Sjoerdsma onderschat Blok de dreiging van China en besteedt hij te weinig aandacht aan mensenrechten.

Bram van Ojik (GroenLinks) vindt de strategie niet concreet genoeg is. “Er ontbreken concrete maatregelen. Het blijft onduidelijk hoe we de concurrentie aangaan met China. Elk bedrijf is daar een verlengstuk van de communistische partij.”

Werkgeversorganisaties VNO/NCW en MKB-Nederland zijn juist wel positief. Ze prijzen dat de overheid ‘niet direct in een kramp schiet’ door harde maatregelen tegen China te nemen. De bedrijfslobby wil wel snel concrete maatregelen tegen oneerlijke handelspraktijken.

Handel neemt toe, maar het gaat niet altijd vlekkeloos

Het Nederlandse bedrijfsleven ziet China een beetje als partner bij het dansen van de tango: veelal soepel, maar soms moet je de ander even op gestrekte armlengte houden. Het gaat er niet altijd even eerlijk aan toe. 

Toch zit de handel tussen de twee landen al jaren in de lift. Nederland exporteert bijvoorbeeld gestaag meer producten naar het Hemelse Rijk, veelal industriële machines, maar ook transistors en babymelkpoeder. Het bedrag dat hierin omgaat vertienvoudigde zelfs sinds begin deze eeuw, om in 2017 op ruim 11 miljard euro uit te komen. Dat is 2,4 procent van de totale export.

De importcijfers zijn zelfs nog drie keer zo hoog: Nederland voert 36,1 miljard euro aan ‘made in China’-spullen in. Dat gaat voornamelijk om telefoons, computers en de onderdelen daarvoor. Verder bestaat een groot deel uit ‘diverse fabricaten’: alles van speelgoed tot kinderwagens en sportartikelen. China produceert 8,8 procent van alle goederen die Nederland importeert.

Tot slot nemen ‘directe investeringen’ ook jaarlijks toe. Die gaan onder meer over het beginnen en overnemen van bedrijven binnen de landsgrenzen van de ander. Nederland heeft ongeveer 1000 dochterondernemingen in China, waar inmiddels 27 miljard euro mee gemoeid is. Omgekeerd heeft China er hier ruim 500, en vertienvoudigden de investeringen daarin binnen vijf jaar naar 29 miljard in 2017.

Die geldstromen doen de Nederlandse economie goed, maar verdienen een kleine relativering: ondanks de spectaculaire vertienvoudiging maakt die 29 miljard nog altijd slechts 0,7 procent uit van het totaal hier. Wel groeit dat aandeel nog altijd sterk.

Ook verloopt de handel niet altijd vlekkeloos. Zo moeten Nederlandse investeerders verplicht samenwerken met lokale bedrijven in China, verkrijgen ze moeilijker licenties dan hun Chinese concurrenten en gaan overheidsopdrachten ook vaker aan hun neus voorbij. Veel buitenlandse bedrijven moeten zelfs technologie afstaan, bleek uit onderzoek van de Europese Kamer van Koophandel.

Hans de Boer, voorzitter van werkgeversorganisatie VNO-NCW, stelt in een persverklaring dat China inderdaad niet schuwt om zijn ‘politieke en economische macht te gebruiken’. Zijn organisatie is blij met de ‘constructief-kritische’ toon van het kabinet, maar De Boer vindt wel dat publieke en private belangen nog beter bewaakt moeten worden.

Jacco Vonhof maakt zich als voorzitter van MKB Nederland meer zorgen om cybercriminaliteit. Volgens hem neemt die toe en kleine ondernemers zouden die niet makkelijk het hoofd kunnen bieden. Ook de belangenclub voor de technische industrie FME pleit voor meer bescherming van intellectueel eigendom. En voor meer eigen innovatie om de concurrentiepositie versterken. 

Lees ook:

‘China pakt ons gewoon in’

Er is een nieuwe wereldorde op komst met China als dominante supermacht, betoogt Rob de Wijk in zijn nieuwe boek. Het Westen maakt nog een kansje, als het zich verenigt en er een echte strategie tegenover zet.

Wat moeten we met China? Het kabinet twijfelt, de inlichtingendienst waarschuwt

De Nederlandse Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD) slaat alarm om de uitdijende invloed van China. Die waarschuwing kan voor verdere druk zorgen op het kabinet, dat al maanden bezig is een China-strategie op te stellen.

Lees al onze berichtgeving over de veranderende rol van China in de wereld in dit dossier.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden