Ook boekencollecties hebben geld nodig

LEIDEN - De Nederlandsche Bank maakte onlangs bekend 110 miljoen gulden te schenken zodat Nederlandse musea meer kunst kunnen kopen. Maar ook in de boekenwereld is de financiële nood hoog. De stichting Amor Librorum, een samenwerkingsverband tussen de wetenschappelijke bibliotheken, de Nederlandse antiquaren en het Museum van het Boek, meent dat er in Nederland een fonds zou moeten zijn voor ontwikkeling van de klassieke boekencollecties.

Het gaat niet om miljoenen, zegt P. Gerretsen, bibliothecaris van de Leidse Universiteitsbibliotheek en voorzitter van Amor Librorum. “Wij kunnen ons al redden met enkele tonnen.”

Er is volgens Gerretsen een cultuurverandering gaande in de bibliotheekwereld. “Was het altijd onze aard om wat op de achtergrond te blijven, tegenwoordig treden de bibliotheken meer naar buiten. De sfeer van de oude besloten studiezalen is omgeslagen in een van openheid.” Als er dringende zaken spelen, wordt er tegenwoordig om aandacht gevraagd.

Zo is er lang aan de bel getrokken om het probleem van de conservering aan de orde te stellen. Papier uit de periode 1840 - 1950 verzuurt relatief snel. Alleen met ingrijpende herstelwerkzaamheden kunnen waardevolle werken uit die periode behouden blijven. “Die restauratie zal miljoenen gaan kosten. Gelukkig heeft de overheid er inmiddels oog voor gekregen”, zegt Gerretsen.

Tegelijkertijd speelt er een ander probleem: de financiering van het aankoopbeleid van bibliotheken met bijzondere collecties. De marktwaarde van zeldzame boeken en kaarten stijgt enorm, terwijl aankoopbudgetten op het oude niveau blijven. “Als universiteitsbibliotheek zijn wij afhankelijk van het geld dat de universiteit ons toebedeelt. Die tienduizenden guldens die wij nu beschikbaar hebben voor aankopen, zijn volstrekt ontoereikend. Vaak moeten we een beroep doen op aanvullende fondsen, maar dat kost veel tijd en op de markt moet je juist snel kunnen toeslaan.”

Het streven van Amor Librorum is aankopen te kunnen bespoedigen door een financiële garantie te bieden. “De stichting zou het kleine broertje of zusje moeten worden van de Vereniging Rembrandt: een instelling die het aankoopbeleid van de bibliotheken centraal regelt en binnen een dag garant kan staan voor een bepaald aankoopbedrag. Om in die financiële behoefte te kunnen voorzien, zijn slechts enkele tonnen nodig.”

Maar wat zijn de risico's bij het ontbreken van zo'n fonds? Gerretsen: “Het gevaar is dat bijzondere werken, die deel uitmaken van ons cultureel erfgoed, bij een rijke Japanner of Amerikaan in de kluis terecht komen en zo uit het zicht verdwijnen.”

Zo was het 'album amicorum' van de Leidse curator Cornelius van der Myde (1579-1642) een belangrijk werk voor de Leidse collectie. Het vriendenalbum biedt een gedetailleerd overzicht van Van der Mydes sociale omgeving. Bij de veiling in Londen schoot de prijs ver over de ton heen en bleken de verzamelde fondsen ontoereikend. “Het album ging gelukkig naar een bevriende instelling in Duitsland, maar voor je het weet zie je het nooit meer terug”, voegt André Bouwman, de Leidse conservator Westerse handschriften en collega van Gerretsen, toe.

Het pronkstuk van de Leidse bibliotheek is een atlas voor Gilles de Berlaymont, baron van Hierges, uit de tachtigjarige oorlog. Het bevat belegeringsscènes, stadsplattegronden en fortontwerpen voor de soldat-gentilhomme, de aristocraat die zich verdiepte in tactiek en architectuur. Er is aan gewerkt tussen 1570 en 1578, maar het werk bleef onvoltooid; tussen de fijne pennenstrepen is de potloodschets nog duidelijk zichtbaar.

VSB-fonds

De atlas kwam voor anderhalve ton op de markt en kon alleen worden aangekocht met behulp van het VSB-fonds Den Haag. Gerretsen: “Dit werk vormt een enorme bron voor wetenschappelijk onderzoek naar bijvoorbeeld de strijdkunst in de zestiende eeuw en het 'objectperspectief' waarmee getekend werd. Was de atlas in verkeerde handen gekomen, dan was die mogelijk in stukken gesneden. De afzonderlijke kaarten brengen namelijk meer geld op dan de atlas in z'n geheel.”

Gerretsen beseft dat een bibliotheek zijn bijzondere collectie niet enkel moet voorbehouden aan de wetenschap, maar ook zou moeten exposeren. “Het boek heeft zijn hoedanigheid tegen zich. In dichtgeklapte staat toont het zichzelf niet. De expositie van de Koninklijke Bibliotheek in de Nieuwe Kerk in Amsterdam is wat dat betreft een eye-opener. Het museum en de bibliotheek komen er dichter bij elkaar te staan en dat is een goede ontwikkeling.”

De universiteitsbibliotheek houdt zich bezig met wetenschap, dient het onderwijs te ondersteunen, bewaakt het cultureel erfgoed en dient dat ook nog open te stellen voor het publiek. Gerretsen: “We bevinden ons in een voortdurende spagaat. Als Amor Librorum het financiële aspect van het aankoopbeleid op zich kan nemen, kunnen de bibliotheken zich concentreren op al die andere taken.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden