Ook bij echte vrienden gaat voor niks alleen de zon op

GRONINGEN - Jonge mensen hebben er minder moeite mee, dat vriendschappelijke relaties gebaseerd zijn op kosten en baten. De conclusie uit het proefschrift 'Uit het oog, uit het hart?', dat mensen alleen in persoonlijke contacten investeren, wanneer ze weten dat ze in de toekomst ook wat terug kunnen verwachten en niet onbaatzuchtig alles voor de ander over hebben, heeft vooral verontwaardiging gewekt bij de oudere generaties.

“Je mag in Nederland geen vriendschap hebben om een buiten die vriendschap liggend doel. Dat merkte ik vooral aan reacties op dit onderzoek van oudere mensen. Hoewel het niets nieuws is, want vroeger hadden mensen elkaar misschien nog wel meer nodig”, vertelt promovenda Jooske van Busschbach (37) op haar werkplek in het Academisch ziekenhuis van Groningen.

Ze werkt daar op de afdeling sociale psychiatrie van de Rijksuniversiteit. De afgelopen zes jaar deed zij onderzoek naar stabiliteit en veranderingen in persoonlijke relaties, daarop hoopt zij donderdag te promoveren.

Ze ondervroeg 280 mensen, om het netwerk van vrienden, kennissen en collega's in kaart te brengen. De onderzoeksgroep bestond uit vier categorieën: mannen die net met pensioen gingen, vrouwen die hun eerste kind verwachtten, mensen die verhuisden en een neutrale groep voor het algemene beeld. Doel van het onderzoek was, om naast alle gegevens die bestaan over het tegenwoordig zo belangrijk geachte zakelijk netwerk, ook een beeld te krijgen van het persoonlijke relatieweb, waarin mensen zich bevinden, en gevolgen van ingrijpende veranderingen in het leven.

“Het westers ideaal van vriendschap is openheid, gelijkwaardigheid, er zijn voor de ander en elkaar niet afvallen in het bijzijn van anderen. Vriendschap is exclusief. In Amerika ligt dit anders. Misschien omdat de afstanden groter zijn en er geen sterk sociaal vangnet is, sluiten de Amerikanen makkelijker vriendschappen. Daar zijn vriendschappen belangrijk, omdat je elkaar nodig hebt. Dat lijkt oppervlakkig, maar wel praktisch.”

Van Busschbach relativeert in haar proefschrift de 'kosten-batenanalyse' die mensen maken over hun vrienden, kennissen en buren. “Het gaat er meer om, dat in een persoonlijke relatie er een algemene balans over een lange periode moet zijn tussen wat je investeert en wat je terugkrijgt.”

Bij relaties aan wie vooral in het dagelijkse leven steun wordt ontleend, zoals buren, collega's en sportvrienden, gaat de 'voor-wat-hoort-wat'-theorie minder op dan voor emotionele relaties. Als het tot een breuk komt in een relatie met een goede vriend, maken mensen in hun hoofd een optelsom om te kijken wat er ingestopt is en wat er uitgehaald.

“Mensen vinden het veel vervelender als ze van een vriend, die ze nachten hebben gesteund tijdens een scheiding, niks terug ontvangen, dan van een buurvrouw voor wie ze wel eens boodschappen doen. Op zich is dat een steun voor oudere en zieke mensen, die vaak niet om hulp durven te vragen, omdat ze niks meer terug kunnen doen.”

Van Busschbach richtte zich gedurende haar onderzoek niet enkel op vriendschappen, maar ook op de persoonlijke relaties die mensen onderhouden met buurtgenoten, mensen van de sport- of hobbyclub en familieleden. Hoewel steun in het dagelijks leven vaker komt van mensen die niet tot de vriendenkring worden gerekend, is de waardering en tolerantie voor de echte vrienden hoger.

De relatie die de ondervraagden met hun familie onderhielden, blijkt weer anders uit te pakken dan bij niet bloedverwanten. Mocht er door een ingrijpende gebeurtenis als de geboorte van het eerste kind of een verhuizing minder tijd zijn voor sociale contacten, dan wordt de familie als eerste uit de agenda geschrapt.

Toch verwateren deze contacten het minst snel, omdat de familie er altijd weer is na een drukke periode. Familierelaties zijn, zo blijkt uit het proefschrift, het meest stabiel. Daarna volgen de contacten met echte vrienden, naarmate de vriendschap langer bestaat zal de basis sterker worden. Het hebben van weinig contact hoeft dan geen afbreuk te doen aan de waardering voor deze relatie.

Persoonlijke relaties die snel verbroken worden, zijn de contacten met kennissen, collega's en buren. Oorzaken voor een breuk zijn vaak het gebrek aan investering, omdat beide partijen geen toekomst zien in de relatie op langere termijn, maar vooral het veranderen van de persoonlijke leefomstandigheden van een van de vrienden. Bijvoorbeeld het krijgen van een partner, een kind, een verhuizing, of het einde van de studietijd en het vinden van een baan.

Het verwateren van contacten wordt door de meeste ondervraagden niet als ernstig ervaren, omdat ze zelf geen moeite hebben gedaan de relatie te behouden. De helft van de gevallen waarin het contact was verwaterd, had een praktische oorzaak.

Ondanks de vele verschuivingen binnen het netwerk van relaties, verandert er door de loop van de jaren weinig aan de omvang van de groep. Als relaties wegvallen, komen er meestal nieuwe voor in de plaats.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden