Ooit heersten de Friezen op zee

Schepen op de rede van Hindeloopen, toen nog gelegen aan de Zuiderzee.Beeld RV

Monnikenarbeid en een goed bewaard register hielpen bij een promotie-onderzoek naar de Friese koopvaardij.

Acht jaar zijn medewerkers van werkvoorziening Breed in Nijmegen bezig geweest om in een database te zetten welke schepen in vroeger eeuwen de Sont passeerden. Het water tussen Denemarken en Zweden was een belangrijke doorgang naar de Oostzee. Er moest tol worden betaald. En het register waarin werd vastgelegd wie er passeerde, met welke lading en bestemming, is bewaard gebleven. Het gaat terug tot de vijftiende eeuw.

Sonttolregister

De Rijksuniversiteit Groningen nam samen met Friese en Deense instellingen acht jaar geleden het initiatief om dit zogenoemde Sonttolregister online te zetten. Een enorme klus, waarvan het grootste deel werd uitbesteed aan werkvoorziening Breed, en een kleiner deel werd gedaan door vrijwilligers. Het project heeft een database opgeleverd waarin onderzoekers snel en efficiënt kunnen zoeken.

Onder hen historica Simone Steenbeek, die gisteren in Groningen promoveerde op haar onderzoek naar de ontwikkeling van de Friese koopvaardij. Steenbeek bracht de schippersgemeenschappen in kaart in drie Friese steden - Hindeloopen, Harlingen en Workum - én in Woudsend, Lemmer en Heerenveen, plaatsen die geen stadsrechten hadden maar de kwalificatie dorp al waren ontgroeid.

Bijzonder verhalen

De geschiedenis van de Friese koopvaardij kent bijzondere verhalen, zoals dat van Reynder Ottsz. Deze Ottsz verliet in 1572 zijn geboorteplaats Hindeloopen en ging naar Holland, waar hij de eerste houtkoper werd die met eigen schepen hout uit Noorwegen liet halen. De houtvaart werd een specialisme, niet alleen van Ottsz, maar ook van andere Hindeloopers. Opvallend, want Hindeloopen had zelf niet eens een volwaardige haven en ook al geen achterland waar men om hout zat te springen.

Maar de schippers uit Hindeloopen wisten gebruik te maken van de kansen die zich voordeden in de scheepvaart. "Het is een mooi voorbeeld van de scheiding van handel en transport, die zich in die tijd voltrok", zegt historica Simone Steenbeek. "In andere Friese steden, zoals Harlingen, was het transport voortgekomen uit de groei van de eigen handel, waarmee eerst de eigen regio werd bediend, later de Republiek en waarmee het nog later tot export kwam."

Houtvaart

Hindeloopen had dat niet. Maar het lag aan zee en zijn schippers bekwaamden zich in de houtvaart. Het stabiel beladen van een schip met hout was een vak apart en de kennis ging over van vader op zoon. Daarbij kwam dat de Hindeloopers goede banden hadden met Holland. Het waren veelal doopsgezinden, net als veel botenbouwers in de Zaanstreek en handelslieden in Amsterdam. Aan een Amsterdamse kade lagen hun boten in de winter. In het voorjaar voeren ze die naar Hindeloopen om ze zeilklaar te maken en proviand in te nemen.

Dankzij het gedigitaliseerde Sonttolregister kon Steenbeek de activiteiten van de Friese schippers nauwkeurig volgen. In de grafieken die ze heeft gemaakt is te zien dat het bij de Sont een komen en gaan was van schepen uit de Republiek. Op een gewone dag in de zeventiende eeuw passeerden er al gauw een stuk of vijf. De Republiek had een fors aandeel in de handelsvaart. Je ziet in die grafieken ook gaten, in 1658 bijvoorbeeld, toen er op de Sont zelf slag werd geleverd, en in de periode 1794 tot 1814 toen daar door oorlogsgeweld minder gevaren kon worden.

Bloei

De Friese schippersgemeenschappen bloeiden in de tweede helft van de zeventiende en het begin van de achttiende eeuw. De Hollanders, die voordien hadden geheerst op zee, hadden veel te lijden gehad onder de oorlogen die daar waren uitgevochten, onder meer met Engeland.

De verliezen hadden Holland de lust tot investeren in de scheepvaart doen vergaan. Dat gaf de Friezen de ruimte, die ze benutten tot in de tweede helft van de achttiende eeuw Groningen het roer overnam. Amsterdam was zijn positie als centrum van de koopvaardij al deels kwijtgeraakt. Het centrum lag nu rond de Oostzee, logistiek voordelig voor Groningen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden