Ooit heb ik alle seks die ik wil

Eerlijker dan ooit verkent Irving de diversiteit van het seksuele verlangen. Maar hij weet nog altijd geen maat te houden

Eerlijker dan ooit verkent Irving de diversiteit van het seksuele verlangen. Maar hij weet nog altijd geen maat te houden

John Irving (1942) werd wereldberoemd met zijn (vierde) roman 'The World According to Garp', die ook nog eens heel succesvol werd verfilmd met Robin Williams in de hoofdrol. In deze roman put hij rijkelijk uit zijn eigen leven, gevormd door de jaren vijftig, zestig en zeventig in de Verenigde Staten. Zijn eigen diepste angsten verlangens wist hij in deze én in zijn andere romans effectief uit te vergroten en zo misschien ook op afstand te houden.

Maar een aantal motieven komt telkens terug: zijn onbekende biologische vader, zijn bewonderde stiefvader, zijn passie voor het worstelen en zijn sympathie voor allerhande dissidenten van de heteroseksuele mainstream.

In zijn nieuwe roman 'In One Person' ('In een mens'), die vorige week gelijktijdig in het origineel en in de Nederlandse vertaling verscheen, onderzoekt hij grondiger, indringender en explicieter dan ooit de diversiteit van seksuele verlangens, deze keer vermomd als William (Bill) Abbott, een bijna zeventigjarige schrijver die terugblikt op zijn leven.

Zo ongeveer tweederde van deze lijvige roman is gewijd aan de verwarring die Bill ervaart bij zijn seksuele ontwaken als puber en adolescent in een provincieplaatsje in de staat Vermont. In zijn puberjaren is hij steeds 'verliefd op de verkeerde'. Op Miss Frost, de bibliothecaresse van de plaatselijke leeszaal, een vrouw van zijn moeders leeftijd. Op zijn stiefvader Robert Abbott. Op Jacques Kittredge, een oudere jongen op zijn middelbare school, de held van het worstelteam.

Bill, vol verlangen om schrijver te worden, zoekt zijn heil in de literatuur. Wanneer hij met zijn stiefvader voor het eerst de bibliotheek bezoekt, antwoordt hij op de vraag wat hij interessant vindt: "Ik vind mezelf interessant. Welke boeken gaan over zo iemand als ik?" Tegenover Miss Frost expliciteert hij dat later met boeken over jonge mensen die 'gevaarlijk verliefd zijn', zonder op dat moment iets te onthullen over de objecten van zijn obsessies.

Om zijn verwarring te maskeren gebruikt hij zijn vriendschap met ene Elaine om tegenover de buitenwereld de indruk te wekken dat ze een stelletje zijn. Verder dan schroomvolle, onschuldige erotische spelletjes komt het tussen hen niet. Elaine zal de rest van zijn leven een hartsvriendin blijven met wie hij zelfs nog een halfslachtige poging tot samenleven waagt, maar de vlam slaat nooit in de pan. Hun liefdesleven typeert hij als 'adagio': langzaam, rustig, zachtjes.

Op zijn achttiende ('Mijn seksuele twijfels waren talloos; mijn zelfhaat was enorm') durft hij Miss Frost eindelijk te bekennen dat hij homoseksuele verlangens kent, maar ook verliefd is op haar. Zij leent hem een novelle van James Baldwin, 'Giovanni's Room', voor Bill 'een bijbel van kennis en compassie over de homoliefde'. Zij is de vrouw die hem inwijdt in seksueel genot. Tijdens die schitterend beschreven inwijding blijkt Miss Frost een transseksueel - ze heeft borsten, maar ook nog een penis. Bill komt klaar tussen haar dijen. Later zal hij tegenover de schoolarts, die hem op het matje roept over zijn eigenaardige seksuele voorkeuren, verklaren: "Ik voelde me aangetrokken tot Miss Frost toen ik dacht dat ze een vrouw was. Toen me duidelijk werd dat ze een man is, voelde ik me niet minder tot haar aangetrokken." Beter had Bill de vanzelfsprekendheid van zijn biseksualiteit niet kunnen verwoorden.

'In een mens' is een roman over de taboes, geheimen en maskerades die gepaard gaan met seksualiteit. Het is dan ook een aardige vondst van Irving om dat verhaal te verbinden met de wereld van de plaatselijke toneelvereniging, waar veel Shakespeare en Ibsen wordt gespeeld. Bills opa van moederszijde is een man die met buitengewoon veel plezier vrouwenrollen vertolkt op het toneel. Maar ook daarbuiten: na de dood van zijn vrouw zal hij nog regelmatig in haar kleren rondlopen. Als Bill hem ondervraagt over zijn voorliefde voor travestie, zegt de vrijzinnige grootvader: "Je kunt spelen wat je zelf wilt."

Zo speelt Irving hier met toneel en het echte leven, met fictie en werkelijkheid. Is het hele leven niet een rollenspel, een theaterstuk? Als opstandige puber zegt Bill tegen zijn moeder: "Ooit zal ik alle seks hebben die ik wil, op de manier waarop ik het wil." De hele roman ademt die vrijheidsdrang, en is daarmee een vurig pleidooi voor tolerantie tegenover de diverse rollen die een mens op het seksuele toneel kan spelen.

In het laatste deel van de roman gaat Irving hink-stap-sprong door het volwassen leven van Bill. Net als zijn generatiegenoten beleeft hij seksuele relaties van allerlei aard. De aidsepidemie die sinds de jaren tachtig de homogemeenschap teisterde, laat ook in de roman zijn sporen na. Uiteindelijk ontmoet hij nog zijn mysterieuze biologische vader die een tweede leven leidt als homoseksueel in Madrid, waar hij als travestiet optreedt.

Een strakkere compositie had deze inhoudelijk zo overtuigende roman nog meer kracht kunnen bijzetten.

Zoals wel vaker in zijn werk weet Irving niet altijd maat te houden. Zijn uitweidingen halen regelmatig de vaart uit het verhaal, en hij heeft nog altijd de hinderlijke gewoonte om zinnen en passages tussen haakjes te plaatsen. Vaak betreft het hier overbodige details, soms essentiële opmerkingen die zonder haakjes een plaats in het verhaal hadden verdiend.

Ondertussen heeft Irving ons wel onomwonden ingepeperd dat tolerantie tegenover seksuele buitenstaanders anno 2012 nog altijd niet vanzelf spreekt.

John Irving: In een mens. (In One Person) Vertaald door Molly van Gelder en Nicolette Hoekmeijer. De Bezige Bij, Amsterdam; 528 blz. € 19,90
John Irving
John Irving (70) is een uitbundige schrijver met een fors oeuvre. Kort na zijn bestseller 'De wereld volgens Garp' (1978), ontstonden in korte tijd zijn bekendste romans: 'Hotel New Hampshire' (1982), 'De regels van het Ciderhuis' (1985) en 'Bidden voor Owen Meany' (1989).

Een vaak terugkerend thema bij John Irving is de zoektocht naar de biologische vader. Irvings eigen vader, piloot, keerde na de Tweede Wereldoorlog niet terug naar zijn moeder; hij groeide op met een stiefvader, naar wie hij in het vervolg Irving heette.

Zijn schrijverschap verklaart Irving uit een verslaving aan verhalen; hij noemt zich een 'ouderwetse' verteller. Als hij niet aan zijn verslaving toegeeft, zei hij in De Morgen, heeft dat 'lichamelijke gevolgen'. "Ik word nerveus. Ik wil die verhalen in mijn taal omzetten. Ik houd van de taal, en van de eindeloze mogelijkheden ervan. Ik houd van complexe, lange zinnen die kronkelen."

Bills opa vertolkt met plezier vrouwenrollen, zijn vader leidt een tweede leven als travestiet

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden