Oog in oog met de bajesklant

Hoe kun je detentie zo inrichten dat de veroordeelde na afloop een beter mens is? Het publiek kan het zelf ervaren in de theatervoorstelling 'STRAF!'

Mag ik u wat vragen? Heeft u weleens iets bij de Hema gekocht?' De ietwat slungelige kale man richt zich direct tot de toeschouwers. 'Een gummetje in een plastic zakje bijvoorbeeld? Grote kans dat ik het erin heb gestopt. En omdat ik maar 75 cent per uur verdien, is de Hema zo lekker voordelig.'

De man is een acteur en speelt een gedetineerde die niet wil werken. "Ik wil die tijd gebruiken om te studeren. Algemene cultuurwetenschappen. Wat vindt u daarvan?" "Dat kan dus niet", antwoordt zijn tegenspeler, de gevangenisdirecteur. "Waarom niet? Waarom mag ik niet zelf bepalen hoe ik mijn dag indeel? Ik ben al gestraft, ik zit al achter die muur. Waarom mag ik niet zelf beslissen wat ik binnen die muren doe?" Het antwoord, 'omdat we jullie moeten leren je dag in te delen', stelt hem niet tevreden. "Ik leer dat niet - jullie delen de dag voor mij in." Ja, daar staat de directeur met zijn mond vol tanden.

In de theatervoorstelling 'STRAF!' van Floris van Delft draait het om hoe je detentie anders kunt aanpakken. Van Delft stelt vooral de vraag of straffen door vrijheidsbeperking zoals wij dat in onze maatschappij doen, wel werkt. Samen met een twaalfkoppige cast die voor een groot deel uit ervaringsdeskundigen (zowel ex-gedetineerden als bewakers) bestaat, belicht hij het leven in de bak van binnenuit. Letterlijk, want de voorstelling is in in de voormalige gevangenis aan het Utrechtse Wolvenplein.

Dilemma's

Van Delft is een bevlogen en idealistisch theatermaker. "Direct theater dat tussen debat, gesprek met publiek, spel en toneel inzit, dat is mijn stijl. STRAF! is het derde deel van een drieluik van voorstellingen over urgente maatschappelijke dilemma's zoals rechtspraak en de reïntegratie van ex-gedetineerden. Het uitgangspunt van STRAF! is: we realiseren ons allemaal dat er een systeem nodig is dat de morele orde bevestigt. We vinden het een goed idee dat de staat wraak neemt in plaats van een 'oog om oog tand om tand'-systeem. De vraag is: hoe richt je dat in? Een gevangenis bestaat uit dikke muren met prikkeldraad, onzichtbaar voor de buitenwereld wat daarachter gebeurt. Wat is nou precies de straf? Dat je onttrokken wordt aan het dagelijks leven en niet meer mag gaan en staan waar je wil, toch? Maar er komt van alles bij. Je zit daarbinnen ook nog zestien uur per dag in een cel en hebt ineens een strak dagschema. Wat doet dat met mensen? Iedereen gaat de gevangenis anders in dan hij er uitkomt."

Van Delft heeft dat ook van zijn ex-gedetineerde acteurs gehoord. "Ze zijn allemaal met in ieder geval één besef uit de gevangenis gekomen. Die gaan echt nooit meer terug. Maar van sommige groepen gedetineerden recidiveert maar liefst 70 procent. Je kunt je dus echt wel afvragen of detentie werkt. Een gevangene kost namelijk ook tweehonderd euro per dag en recidive heeft een sterke relatie met hoe de detentie ervaren wordt. Hoe meer 'water en brood' je het maakt, hoe eerder mensen terugkomen. Begrijpelijk vind ik dat: van anderhalf jaar doorbrengen op een verschrikkelijke rotplek word je boos en niet per se een beter mens. Je kunt ook zeggen: we stoppen iedereen in een goed hotel met wat bewaking, ergens op een fijne plek. Maar dat kan niet. En het zijn al jongens die boos binnenkomen. Daar zijn natuurlijk redenen voor maar als wij er iets mee willen, zullen we het toch onze verantwoordelijkheid moeten maken. Mensen hebben hulp nodig om hun gedrag te kunnen veranderen. Dat geldt voor iedereen en helemaal voor mensen die niet gemakkelijk boven hun eigen situatie kunnen uitstijgen."

Relaties

Van Delft wil de complexiteit van het gevangeniswezen tonen. Van buitenaf bestaat er een schematisch beeld van mensen die bewaakt worden en mensen die bewaken. Maar onder die bewakers heb je allerlei soorten mensen die op hún manier een relatie aangaan met elkaar en de gevangenen. Dat doet hij door twee voorstellingen te maken: een 'ervaring' van drie uur voor zo'n dertig man publiek en aansluitend een voorstelling voor een groter publiek.

Van Delft: "Je kunt het er heel droog over hebben: kijk zo werkt het systeem. Maar je kunt ook een gevangene, een bewaker en een directeur naast elkaar zetten. Dat werkt beter omdat je gelijk hun dilemma begrijpt. Dat is wat theater doet: je brengt verschillende perspectieven tot leven en zorgt dat ze betekenis krijgen voor de toeschouwer. In het ervaringsgedeelte gaat dertig man publiek drie uur lang de gevangenis in. In een snelkookpan ervaren ze het gevangenisleven, van binnenkomst in de cel tot het hele dagritme inclusief eten. Daarbinnen krijgen ze veel individuele ontmoetingen, een-op-eenverhalen. Na deze ervaring gaan we door naar de voorstelling, die ook voor een groter publiek toegankelijk is. Daarin wil ik met verhalen, scènes en publieksinteractie onderzoeken wat straf is, wanneer het werkt en hoe het systeem in elkaar zit. Ik verwacht dat het deel van het publiek dat net die drie uur in de bak heeft gezeten als ervaringsdeskundige kan bijdragen aan de discussie."

De theatermaker is gedreven door idealisme, maar is het niet erg naïef om te denken dat je met theater iets aan zo'n complex systeem kunt veranderen? Nee, denkt Van Delft. "Als mensen na afloop doorpraten en doordenken over het onderwerp, dan werkt theater. Ik sprak laatst een gevangenisdirecteur die zei: 'Er zijn mensen die je echt moet opsluiten omdat ze gevaarlijk zijn. Het is gewoon goed om hen in ieder geval voor een tijd uit onze samenleving te verwijderen'. Maar een groot deel van de gedetineerden is helemaal niet gebaat bij buitengesloten zijn. Die hebben er veel meer aan om in de luwte gehouden te worden en hulp te krijgen om wat steviger in hun schoenen te staan. In India kun je, als je de gevangenis ingaat, kiezen voor eerst drie weken meditatie waarin je teruggaat naar het moment waarop je het verkeerde pad hebt gekozen. Uit onderzoek blijkt dat van die groep gevangenen slechts 5 procent recidiveert. Zo kun je er dus ook naar kijken."

STRAF! is van 12 t/m 29 mei te zien in gevangenis Wolvenplein te Utrecht. Kaarten via www.hackinghabitat.com

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden