Onze waarneming is fout

Wat we zien, mogen we niet meer geloven. Moderne natuurkundige inzichten dwingen ons wetmatigheden te aanvaarden die onlogisch lijken. Kan een ei dat kapotvalt soms weer heel worden?

door Joep Engels

In de stoffige boekenkast van zijn vader stonden vooral dikke pillen. Misschien juist daarom trok een dun boekje zijn aandacht. 'De mythe van Sisyfus' van Albert Camus. De eerste regels schokten de jonge Brian Greene: “Er is slechts één echt filosofisch probleem, en dat is zelfmoord. Of de wereld drie dimensies heeft, is van later zorg.“

Decennia later heeft Greene zich toch op die secundaire vragen gestort. Wat is tijd, wat is ruimte? In 'De ontrafeling van de kosmos' probeert hij zijn lezers te overtuigen dat ze niet op hun waarnemingen kunnen vertrouwen en wiskundige wetmatigheden moeten accepteren.

Het is een dikke pil geworden met zware kost, maar Greene is niet bang dat zijn boek hetzelfde lot zal ondergaan als de stoffige exemplaren in zijn vaders kast. “In de VS is het boek twee jaar uit en ik heb al meer dan tienduizend e-mails gehad. Met veel specifieke vragen zoals: 'Wat bedoelt u met het voorbeeld op pagina 371?' Dan moeten ze het toch redelijk begrepen hebben. Mijn vrouw, een leek op dit gebied, heeft de drukproeven gelezen en toen ik haar er vragen over stelde, bleek ze de boodschap in grote lijnen te hebben opgepikt.

“Niettemin, het is geen eenvoudige materie. Wat is tijd bijvoorbeeld? De fysicus John Wheeler noemde tijd de manier waarop de natuur voorkomt dat alles tegelijk gebeurt. Mooi gezegd maar daarmee weet je nog niet veel. We weten wel wat tijd niet is. In mijn boek reik ik enkele karakteristieken van de tijd aan die in strijd zijn met onze ervaring. Zo staat de tijd in de buurt van een zwart gat stil. Of weten we, sinds Einstein, dat de begrippen verleden, heden en toekomst subjectief zijn.

“Onze waarnemingen zijn een slechte raadgever. Ze zijn evolutionair bepaald waardoor we wisten te overleven, maar voor vragen over de aard van ruimte en tijd schieten ze te kort. Daarvoor hebben we de wiskunde nodig. En daarover gaat mijn boek: de lezer laten inzien dat de zintuiglijke waarneming onloochenbaar fout is.

“Naar mijn idee zijn ruimte en tijd niet fundamenteel. Zijn het fenomenen van iets diepers, iets basalers. Net als de temperatuur geen fundamentele grootheid is maar een globale maat voor de beweging van atomen en moleculen. Zo denk ik dat iets anders aan ruimte en tijd ten grondslag ligt.

“Wat dat is, weten we nog niet. De antwoorden zullen zeker een nieuwe revolutie in de fysica ontketenen. De snaartheorie, waar ik zelf aan werk, biedt daarvoor perspectieven. De theorie voorspelt dat op zeer kleine schaal ruimte en tijd hun betekenis zullen verliezen. Daar zouden de antwoorden kunnen liggen, maar meer dan een mooie theorie is het niet; experimentele bewijzen ontbreken nog.

“De vraag is: wat moet je met het wereldbeeld dat uit de moderne fysica naar voren komt. De snaartheorie werkt met negen ruimtelijke dimensies, in plaats van de vertrouwde drie. Maar dat is nog zeer hypothetisch, dus dat kun je naast je neerleggen. De conclusie van Einstein daarentegen, dat de absolute tijd niet bestaat en iedereen zijn eigen klok heeft, is experimenteel bewezen.

“Dat moet ik dus accepteren, maar ik heb daar nog steeds moeite mee. Wij zitten hier aan tafel, onze klokken lopen gelijk, ik loop even een rondje en ze lopen niet meer gelijk. Ik weet dat het zo is, maar het blijft een maf idee.“

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden