Onze sensationele historie

geschiedenis | Het oudste teruggevonden vuur, de oudste wetten op kleitablet, het manuscript van de relativiteitstheorie van Einstein: op een tentoonstelling in Bonn sta je oog in oog met revolutionaire uitvindingen van de mens.

Wat zal er in 2017 ontdekt gaan worden? Een nieuw medicijn waarmee we een ziekte uit kunnen bannen? Een ruimteschip waarmee we Jupiter kunnen bereiken? Een communicatiemiddel waarmee je elkaar over grote afstand kunt voelen? Onmogelijk? Wie de honderdduizendjarige geschiedenis van de mens bekijkt, gaat vanzelf dit soort onwaarschijnlijke verzinsels als mogelijkheden beschouwen. Want deze bijzondere diersoort kenmerkt zich door revolutionaire uitvindingen.


In de Bundeskunsthalle in Bonn, waar nu de tentoonstelling 'Een korte geschiedenis van de mensheid' is te zien, dringt tot je door dat het helemaal niet vanzelfsprekend is dat we met kleren aan in huizen wonen, eten uit de supermarkt halen, met elkaar praten en over grote afstand met elkaar communiceren. Zelfs onze onderwerpen van gesprek zijn opeens een wonder van inventiviteit als je bedenkt waar we relatief kort geleden nog stonden.


In Bonn sta je oog in oog met allerlei 'eerste' dingen. De eerste werktuigen: stenen met een scherpe punt, 1.400.000 jaar oud. De oudste vuurplaats: een verzameling verbrande vuursteentjes, 780.000 jaar oud, gevonden in de Jordaanvallei. De eerste geschreven taal: een kleitablet uit Mesopotamië, zo'n 4000 jaar oud. Het eerste geld: munten uit Efese, 600 v. Chr.. De eerste landkaart met Australië erop, dat vreemd genoeg pas 34 jaar later zou worden ontdekt, uit 1572. Een replica van de eerste gloeilamp van Edison uit 1910. Het manuscript van Einsteins relativiteitstheorie, 1912.


En er zijn nog veel meer voorwerpen die voor een historische sensatie zorgen. Van schedels van 100.000 jaar oud tot een fragment van de Dode Zee-rollen en de 4000 jaar oude Hammurabi-codex uit Babylonië. De tentoonstelling - die door de vele 'eerste' voorwerpen ronduit sensationeel te noemen is - is afkomstig uit het Israel Museum in Jerusalem, dat hiermee zijn vijftigjarig bestaan vierde. De directeur van de Bundeskunsthalle, de Nederlander Rein Wolfs, vond de inhoud belangrijk genoeg om naar Europa te halen.


Apengeslacht


Maar de tentoonstelling is veel meer dan een viering van het menselijk vernuft. Het concept is gebaseerd op het boek 'Sapiens, een kleine geschiedenis van de mensheid' (2011) van Yuval Noah Harari, dat een wereldwijde hit was. Harari liet zien dat de grote revoluties in het bestaan van de mens niet per se als verbeteringen hoeven te worden gezien. De scepsis die velen voelen bij de uitvinding van internet en de alomtegenwoordigheid van sociale media laat hij bijvoorbeeld los op de agrarische revolutie. Die bracht behalve meer voedsel ook efficiency en taakverdeling in de wereld. Iets wat met meer voedsel, maar ook met verlies van eigenheid en werkplezier gepaard ging. Ook wie bezorgd is over het klimaat komt aan zijn trekken als Harari de oorsprong van de mens beschrijft.


Hoe zat het ook weer met die oorsprong van de mens? De mens ontstond zo'n 2,5 miljoen jaar geleden in Oost-Afrika als aftakking van een apengeslacht, lezen we bij Harari. Deze soort trok naar Azië en Europa en ontwikkelde zich tot de homo erectus, de homo soloensis, de neanderthaler of de homo sapiens, om maar een paar soorten te noemen. De homo sapiens bleef als enige menssoort over.


Waarom bleef die relatief kleine, kwetsbare mensensoort over? Waarom bereikten ze zelfs de top van de voedselketen en stierven mammoeten en andere reuzendieren uit zodra de mens zich ergens vestigde? 'We' vonden het vuur uit. En boten, pijl en boog, naald en draad. Maar minstens zo belangrijk was dat we in groepen konden werken, gemeenschappen konden vormen. De mens overwon door met z'n allen op jacht te gaan en gezamenlijk te vechten.


Daarvoor was communicatie nodig, taal. Het echt unieke element daarin is volgens Harari dat we er fictie mee bedrijven. We kunnen praten over dingen die niet bestaan. En omdat we toch collectief geloven in die dingen, zijn we in staat tot samenwerking. Voorbeelden van die ficties: de staat, religie, wetten, geld, bedrijven. Het gemeenschappelijke geloof in dit soort dingen zorgt ervoor dat we nu in gemeenschappen leven, dat er onderscheid is tussen moslims en christenen en atheïsten, dat er een moreel kompas is, dat er multinationals met een hoofdkantoor op de Bahama's zijn.


Neanderthaler


De tentoonstelling laat zien dat het niet zo vanzelfsprekend is dat de homo sapiens boven kwam drijven. Een schedel van een neanderthaler naast die van een sapiens toont aan dat neanderthalers meer schedelinhoud en dus hersenen hadden. Ook ligt er een tongbeen van een neanderthaler, wat bewijst dat deze soort net zo flexibel geluiden - en dus taal - kon maken als de homo sapiens. En toch is de neanderthaler nu uitgestorven en de homo sapiens niet.


Hier komen we aan bij de volgende laag in de tentoonstelling. Werk van moderne kunstenaars vormt een commentaar op de originele objecten. Zo maakte Mark Dion in 1995 'Ursus Maritimus', een ijsbeer op een transportkist. Een verwijzing naar hoe de mens de ijsbeer uit het poolgebied haalt en in een museumomgeving onderbrengt. En naar hoe de mens ingrijpt in de natuur en onder het mom van civilisatie grote schade aanbrengt.


Alle grote stappen die de mens heeft gemaakt hebben ook een negatieve kant gehad, zo stellen veel van de kunstwerken. Familieverbanden leidden tot voorouderverering, maar ook tot grote druk op kinderen, stelt het werk van Angela Strassheim.


De agrarische revolutie zorgde voor een snellere productie van eten, maar maakte de mens ook tot slaaf van zijn land, suggereert de sculptuur van twaalf zeisen van Efrat Natan. Dat geld niet gelukkig maakt, weten we allemaal. De video 'Middlemen' van Aernout Mik toont beurshandelaren in paniek. Einsteins relativiteitstheorie had de atoombom als bijproduct. En door de globalisering drukt de Amerikaanse massacultuur lokale tradities weg.


Wat zijn we ver gekomen sinds homo sapiens honderdduizend jaar geleden in Afrika ontstond. Je zou er trots op kunnen zijn, je zou er ook pessimistisch van kunnen worden. Deze tentoonstelling biedt beide kanten zonder simplistisch te zijn.


'Eine kurze Geschichte der Menschheit' is nog tot 26 maart te zien in de Bundeskunsthalle te Bonn. www.bundeskunsthalle.de


1 Zhang Hongtu, Kekou-Kele (Sixpack) (2002) Een commentaar op de wereldwijde culturele invloed van Coca-Cola.


2 kleitablet met eerste getal- en woordteken uit Uruk, Mesopotamië (4000 jaar oud) . Geen verheven tekst, maar een berekening van wat iemand aan belasting moet betalen.


3 Op deze pagina uit het 'Manuscript on the Special Theory of Relativity' (1912) van Albert Einstein is de beroemde formule E=mc2 terug te vinden.


4 De oudste haard van Eurazië, gevonden in de Jordaanvallei (780.000 jaar oud)

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden