Onze ratio voert ons naar weloverwogen beslissingen. Denken we.

Beeld Corbis via Getty Images

We denken wijs te zijn, maar redeneren krom als een hoepel. Met goede reden.

We hebben intuïtie voor snelle beslissingen, en ratio voor weloverwogen besluiten die wat meer tijd mogen nemen. En die ratio voert naar de beste beslissingen, beslissingen die goed onderbouwd zijn. Denken we.

Vergeet het, zeggen de Franse cognitiewetenschappers Hugo Mercier en Dan Sperber. De ratio is niet in het leven van de mens gekomen om hem tot de beste beslissingen te brengen, maar om zijn sociaal verkeer te vergemakkelijken, betogen de Amerikaanse en de Franse filosoof in hun boek 'The Enigma of Reason', dat eerder dit jaar verscheen. De rationele onderbouwing helpt om een beslissing die we intuïtief hebben genomen te rechtvaardigen, voor onszelf en tegenover anderen.

Met instemming citeren ze een wijsheid die de grote Amerikaanse wetenschapper Benjamin Franklin drie eeuwen geleden al verkondigde: "Het is zo aangenaam een rationeel wezen te zijn, want het stelt je in staat een reden te vinden voor alles wat je van plan bent". En de ratio kan nog meer dan Franklin veronderstelde; hij is zelfs in staat redenen te vinden voor dingen die mensen juist níet van plan waren en voor overtuigingen die ze juist níet hebben.

Een van de bewijzen daarvoor werd geleverd door Zweedse onderzoekers, in een experiment op straat. Ze vroegen voorbijgangers een vragenlijst in te vullen over allerlei morele dilemma's. Op de lijst stonden vragen als: 'Mag een goedbedoelde actie worden uitgevoerd als daarbij onschuldigen worden geschaad?'

Mensen moesten de ingevulde lijst inleveren bij de enquêteur. Die bekeek hem en gaf hem vervolgens terug met het verzoek enkele van de ingevulde antwoorden mondeling toe te lichten. Wat voor de mensen onzichtbaar bleef, was dat de enquêteur hun lijst had verwisseld voor een andere, waarop bij sommige vragen precies het tegenovergestelde antwoord was aangekruist.

Minder dan de helft van de proefpersonen had in de gaten dat er met hun antwoorden was gerommeld. De meerderheid kwam met een keurige, rationele onderbouwing van een antwoord dat precies het tegenovergestelde was van wat ze net hadden ingevuld.

De conclusie van de onderzoekers was dat de mens met zijn ratio alle kanten op kan. Ze zetten er wel een belangrijke kanttekening bij: dit lukt alleen met zaken waarover we geen sterke mening hebben. Als de mens een heilige overtuiging heeft, keer je die met een wisseltruc niet zo gemakkelijk om.

Dat redeneren niet altijd de meest rationele beslissing oplevert, wordt duidelijk uit een ander experiment. Stel je voor: je hebt net eindexamen gedaan, je krijgt overmorgen te horen of je geslaagd bent. Het kan zijn dat je over een maand een of meer vakken over moet doen. En je krijgt nú in je mailbox een aanbieding voor een reis naar Lissabon, met 50 procent korting. De aanbieding is een dag geldig.

Drie keuzes

Dit experiment geeft drie mogelijkheden: 
1. je boekt de reis,
2. je boekt de reis niet,
3. je betaalt 5 euro voor het recht om over twee dagen nog gebruik te maken van deze aanbieding.

De eerste groep proefpersonen kreeg de opdracht zich voor te stellen dat ze het examen zo goed hadden gemaakt dat ze zeker geslaagd waren. De meesten van hen boekten de reis, want die vakantie hadden ze wel verdiend.

De tweede groep proefpersonen moest zich voorstellen dat ze een of meer vakken zo slecht hadden gedaan dat ze zeker een her zouden hebben. Van hen kozen de meesten er eveneens voor direct op het aanbod in te gaan; om hun tegenvaller te verwerken hadden ze deze vakantie wel nodig.

De derde groep kreeg geen enkele indicatie over hun examenuitslag en ging neutraal het experiment in. Die groep koos er in meerderheid voor die 5 euro te betalen om na de examenuitslag nog van de aanbieding gebruik te kunnen maken. Maar dat is helemaal niet logisch! Het is weggegooid geld! Want wie geslaagd is wil op reis, en wie een her heeft ook. De een om te vieren, de ander om bij te komen. De uitslag van het examen doet er dus helemaal niet toe. Waarom dan gewacht met het boeken van die vakantie?

Weggegooid geld

Omdat, zeggen de onderzoekers die dit experiment uitvoerden, mensen daarvoor geen geldige reden kunnen geven. 'Ik verdien een vakantie omdat ik geslaagd ben' en 'ik heb een vakantie nodig om mijn teleurstelling te verwerken' zijn tegengestelden. Daaruit kunnen deze mensen niet kiezen. Ze zijn daardoor zelfs bereid te betalen om zekerheid te krijgen over de reden die ze kunnen geven voor een vakantie die ze hoe dan ook gaan boeken.

De ratio wordt bepaald door ons zelfbeeld en door het beeld dat anderen van ons hebben. Of door het beeld dat we wíllen dat anderen van ons hebben, betogen Mercier en Sperber. Het is geen zuivere afweging van voor en tegen, plussen en minnen, kosten en baten. Rationele beslissingen behoren tot het sociaal gedrag van de mens.

Nog een voorbeeld om dat te illustreren. Je hebt een kaartje voor een concert, maar het stormt, sneeuwt en ijzelt en het KNMI raadt aan om thuis te blijven. Hoe waarschijnlijk is het dat je het risico neemt en toch de weg opgaat als je:
Scenario 1. voor dat kaartje 50 euro hebt betaald
Scenario 2. het kaartje hebt gewonnen in een loterij op 3FM
Scenario 3. maakt niet uit

Het laat zich raden: als ze voor het kaartje hebben betaald, zijn mensen eerder geneigd om toch de weg op te gaan . Dit fenomeen staat in de economie bekend als de fallacy of sunken costs, ofwel de misrekening van gevallen kosten. De kosten voor het kaartje zijn al gemaakt, en het geld is niet meer terug te halen. Dus die kosten zouden niet moeten bepalen of je op weg gaat of niet. Het is on-economisch, of irrationeel, om je daardoor nog te laten leiden.

Irrationeel gedrag

Toch doen we dat. Omdat, zeggen psychologen die dit fenomeen onderzochten, we verspilling van geld fout vinden en we aan onszelf en aan anderen willen laten zien dat we bereid zijn risico te nemen voor iets wat ons geld heeft gekost. We hebben dus goede, sociale redenen voor ons irrationeel gedrag.

Het principiële onderscheid dat vaak wordt gemaakt tussen intuïtie en ratio vegen Mercier en Sperber van tafel. Of je nu in een flits handelt of uren wikt en weegt, het zijn beide methoden om conclusies te trekken uit informatie die je uit je omgeving krijgt, en daarnaar te handelen. Mens en dier hebben tal van manieren om te handelen op basis van informatie die binnenkomt. De ratio is een van die manieren, en niet verheven boven alle andere.

En dat we met dat zorgvuldige redeneren zo vaak het bos ingaan, dat de ratio ons zo gemakkelijk voor de gek kan houden, is geen tekortkoming, maar dient de goede verstandhouding tussen mensen. Als je de ratio leert zien als een gereedschap in de sociale interactie, betogen de cognitiewetenschappers, ontdek je dat de ratio verre van perfect is, maar wel prima functioneert.

(Geen) vertaling

Hugo Mercier & Dan Sperber, The Enigma of Reason. Er is geen Nederlandse vertaling van het boek, en het is niet bekend of die er zal komen. De oorspronkelijke, Engelstalige versie werd dit jaar uitgegeven door Harvard University Press.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden