'Onze nationale rijkdom brokkelt af'

Dissidente econoom Espinosa ziet zijn land afglijden ondanks hervormingen communistische partij

Een schommelstoel en een zeventigjarige, niet eens zo heel gezette Cubaanse dissident, en de woonkamer van Oscar Espinosa Chepe is al zowat vol. De rest wordt ingenomen door een bureau en kasten met stapels boeken en papier.

Espinosa staat op en trekt een vel tevoorschijn. Een half A4'tje, wat stempels en een handtekening, van 29 november 2004, zijn verjaardag. "Toestemming om buiten de gevangenis te verblijven voor de termijn die nodig is om zijn gezondheid te herwinnen". Espinosa was in 2003 veroordeeld tot twintig jaar gevangenisstraf wegens samenwerking met vijanden van de staat en het ontvangen van geld van de Amerikaanse imperialisten. "Daar staat dus dat ze me ieder moment weer op kunnen sluiten", is zijn samenvatting van het cadeau.

Sindsdien schendt de econoom en voormalig topambtenaar van het Castro-regime echter iedere voorwaarde die hem is opgelegd: hij publiceert in buitenlandse kranten, geeft interviews in het scherp geobserveerde appartement ("Net als in 'Das Leben der Anderen!'", weet hij) en vertelt aan wie het maar horen wil wat er volgens hem moet veranderen aan het Cubaanse systeem. Een systeem dat door het congres van de Communistische Partij van Cuba (PCC) de afgelopen dagen officieel is bijgesteld, maar veel te weinig, veel te timide, veel te laat.

Toch is hij geen anticommunist, bezweert hij. "Vóór 1959, toen het regime van Batista viel, was ik lid van de toenmalige communistische partij. Ik sympathiseerde met de doelstellingen van het nieuwe bewind en ik werkte ervoor. Maar dat geloof ging wankelen. Ik ging bijvoorbeeld namens Fidel Castro op bezoek in Noord-Korea, ik heb daar besprekingen gevoerd met Kim Il-sung. Maar je zag dat dat land één grote gevangenis was. Later in Oost-Europa begreep ik hoe in die plan-economieën bepaalde groepen flink profiteerden. Daar kwam onrust van. Ik werkte op de ambassade in Joegoslavië toen in de Sovjet-Unie de perestrojka kwam. Michail Gorbatsjov probeerde er een menselijker systeem van te maken. En wat gebeurde er in Cuba? Precies het tegenovergestelde!"

In het Oost-Europa van de jaren zeventig zag hij hoe het Cubaanse regime overeind werd gehouden. "Al die leningen die we kregen. Iemand zette een handtekening en het was voor elkaar. We hadden evenveel tractoren per hectare als West-Europa, dankzij de Sovjet-Unie. Want we moesten een etalage in Latijns-Amerika zijn van het systeem!"

Inmiddels is Cuba, na het verdwijnen van die socialistische vriendenhulp, juist een antireclame geworden. "Onze nationale rijkdom brokkelt af. De suikerindustrie is bijna verdwenen. De suikerprijzen op de wereldmarkt zijn hoog, maar Cuba profiteert er niet van omdat we suiker importeren. We halen 80 procent van onze voedingsmiddelen uit het buitenland, en veel land ligt braak."

De bevolking ziet natuurlijk dat gebouwen in verval raken, dat wegen niet worden gerepareerd en dat het standaardsalaris steeds minder waard is. "Daar krijg je dus misdaad van: zwarte handel, berovingen. Cuba staat vijfde in de ranglijst van landen met de meeste mensen in de gevangenis."

Vervlogen hoop leidt tot gevlogen mensen: "Ze gaan weg, dat is toch eeuwig zonde. En de mensen die blijven, krijgen bijna geen kinderen, ons geboortecijfer is enorm laag. Jullie in Europa lossen dat nog op met immigratie. Vroeger kwamen hier in Cuba ook duizenden mensen van buiten werken. Maar weet je wat er nu gebeurt als een boot met Haïtianen, illegaal op weg naar de VS, door een storm op de Cubaanse kust terechtkomt? Ze vragen om terug te mogen naar Haïti!"

Ooit, is zijn overtuiging, komt er voor Cuba een breekpunt. De hervormingen die de partij onder leiding van Raúl Castro heeft aangekondigd, gaan nu eenmaal niet ver genoeg. "Ze spannen een paard voor de oplossing, maar de problemen komen met supersonische snelheid aan. Er komt nu meer ruimte om een eigen bedrijfje op te zetten, maar zulke bedrijfjes betalen dan enorm veel belasting. Ze willen niet dat het privé-eigendom groeit. Maar als iemand voor zichzelf werkt, een baan schept, dan moet hij er ook van kunnen profiteren. Anders krijg je nooit een dynamische economie."

Hoe sneller de omslag komt, hoe groter de kans dat hij vreedzaam is, denkt Espinosa. En om dat te bevorderen, bepleit hij opvallend genoeg iets wat ook de Cubaanse regering officieel wil: "Als het Amerikaanse handelsembargo zou vervallen, was de officiële reden er niet meer waarom Cuba zo arm is. Conservatieven in het regime willen het embargo dan ook helemaal niet kwijt. En conservatieven in de VS willen dat ook niet. Taliban aan twee kanten."

Hij hoopt het nog mee te maken: een sociale markteconomie als in Nederland, waarover de Cubanen het verder vreedzaam oneens kunnen zijn. "Ik ben zeventig jaar. Ik heb nooit anders meegemaakt dan confrontaties tussen de Cubanen." Hij staat nog een keer op en haalt een ander papier uit de kast. "Hier, een rekening van een advocaat aan mijn moeder, toen ik 1957 bij een opstootje een ruit zou hebben ingegooid."

Was hij onschuldig? Hij haalt glimlachend de schouders op. "Min of meer."

Fidel neemt afscheid
Fidel Castro heeft zich nog één keer laten toejuichen door het trouwe kader van de Communistische Partij van Cuba. De revolutionaire leider (84) moest bij het staan tijdens het zingen van het volkslied zo nu en dan ondersteund worden. Hij werd in 2006 ernstig ziek en trad in 2008 officieel af als president. De eerste secretaris van de partij werd gisteren opgevolgd door de tweede man, zijn broer Raúl (79), die ook al president is. Een andere oudgediende, de tachtigjarige José Machado Ventura, schoof daardoor een plaatsje op. De leiding van Cuba blijft dus vast in handen van de históricos, de verzetsstrijders die in 1959 de dictatuur van Fulgencio Batista omverwierpen.

Het congres keurde hervormingen goed die de Cubaanse economie moeten laten groeien. De belangrijkste daarvan is, dat er meer vrijheid komt om als kleine zelfstandige te werken. Daarbij is de vrijheid relatief en mogen bedrijven niet te groot worden. Zo hoopt de overheid in totaal 1,3 miljoen werknemers kwijt te raken.

Hoewel die veranderingen een flinke afwijking betekenen van de ideologische lijn van de afgelopen halve eeuw, liet Fidel Castra vooraf al weten dat hij het ermee eens was.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden