Onze innerlijke homo economicus hoeft niet voort te woekeren

Beeld Trouw Vormgeving

De jonge Vlaamse cultuurfilosoof Kris Pint (1981) doceert cultuurwetenschappen aan de Faculteit Architectuur en Kunst van de Universiteit Hasselt. Eerder schreef Pint onder andere wetenschappelijke artikelen en enkele stukken voor Rekto Verso; tijdschrift voor cultuur en kritiek.

Over het boek

Stelt u zichzelf eens voor als een tuin. Nee, niet zo'n aangeharkt gazonnetje, keurig omzoomd door betonnen opsluitband, maar een wilde tuin. In een wilde tuin mag alles groeien en kunt u planten wat u maar wilt. Kijkt u zo ook eens naar uzelf: als een plek waarvoor u zorg moet dragen, maar waar ook van alles mag gebeuren. Zo kunt u volgens Kris Pint weerstand bieden aan het ons door het liberale kapitalisme opgedrongen zelfbeeld van de flexibele, efficiënte homo economicus.

Daartoe moeten we wel eerst wieden; ons ledigen van vooroordelen over wie we zijn of horen te zijn. Wieden in een wilde tuin: dat lijkt tegenstrijdig. Maar de tuin moet geen jungle worden, ze blijft iets kunstmatigs. Waar het om gaat, is dat we het zelfbeeld van de homo economicus mogen vervangen door een ander zelfbeeld.

Om te tonen hoe onze verbeelding nieuwe zelfbeelden kan ontsluiten, waarmee we een gezonde zelfzorg kunnen ontwikkelen, voert Pint de lezer langs onder anderen Carl Gustav Jung, Roland Barthes, Michel Foucault en Friedrich Nietzsche. Daarbij benadrukt hij dat er geen authentiek zelf bestaat; geen 'echt ik' achter het masker, onze persona - een begrip dat Pint aan Jung ontleent. Er is slechts een dynamisch, fictief zelfbeeld waarbij we ons prettig voelen of niet, dat werkt of niet.

Reden om het boek wel te lezen

Als u er nog niets over hebt gelezen, dan is dit boekje een geschikte introductie op een inmiddels veelbesproken onderwerp binnen de filosofie: de moderne kapitalistische mens en zijn veelal onhoudbaar geachte wereld- en zelfbeeld. Pints belangrijkste les is dat we dit zelfbeeld niet hoeven laten voortwoekeren als het ons niet zint. Vaak -en ook hier- verzuimt de auteur overigens te benadrukken dat het hierbij vooral om een westers zelfbeeld gaat.

Opvallende passage

"(...) het vrijblijvende spelkarakter lijkt minder dan ooit sociaal aanvaard te worden in een maatschappij die van arbeid en consumptie de nieuwe religie heeft gemaakt. Slechts strikt afgebakende periodes kennen nog een zekere mate van vrijblijvendheid (het weekend, de vakantie) (...) Bovendien moeten zelfs deze 'ontspanningsperiodes' doorgaans op een of andere manier efficiënt zijn (conditie bijwerken, even batterij opladen), of zelfs expliciet worden benut voor het leveren van (sportieve) prestaties (jezelf overwinnen en je grenzen verleggen)."

Het is trouwens de vraag of Pints eigen voorstel om nieuwe zelfbeelden te ontwikkelen niet per ongeluk eenzelfde instrumentalisering uitlokt. "Je moet je leven veranderen", citeert hij Rilke. Ja, waarom eigenlijk? Is het niet precies die permanente onvrede met onszelf die door het liberale kapitalisme dankbaar wordt uitgebuit én aangewakkerd? Misschien is juist een ontmaskering van al die veranderingsdrang en niet een zoveelste plan van aanpak behulpzamer.

Reden om het boek niet te lezen

Pints betoog voelt abstract, afstandelijk en cerebraal. Juist bij een onderwerp als zelfzorg-door-verbeelding verwacht je als lezer iets meer persoonlijke betrokkenheid van de auteur. De voorbeelden die Pint noemt (Proust, het Hooglied, Allegri) komen bijna allemaal uit dezelfde vale koker en sommige doen wat plichtmatig aan. Dat er geen afbeeldingen van de besproken kunstwerken in het boek zijn opgenomen is een gemis.

Herhaaldelijk heeft Pint het in navolging van Nietzsche en Foucault over het belang van het lichaam en, met Johan Huizinga, over het spel. Dit alles slechts in theorie: het lichaam van de lezer wordt volledig genegeerd. Dit boek spreekt tot het hoofd, het spel is beperkt tot het genieten van hoge kunst. Daadwerkelijk tuinieren in een wilde tuin, je handen in de klamme aarde steken en de frisse wind over je bezwete rug voelen waaien, is er niet bij.

Deze academische vorm van kritiek op het zelfbeeld van het liberale marktdenken bestaat al decennialang naast en in onze westerse hyperkapitalistische maatschappij. Het is een tandeloze tijger. Als het anders moet, en dat moet het volgens Pint, moet het dan niet veel radicaler anders? Is de gedachte dat we aan ons zelfbeeld moeten werken, is die gerichtheid op de eigen tuin niet evenzeer een onderdeel van dat moderne zelfbeeld?

De wilde tuin van de verbeelding
Kris Pint
136 p.
Boom
€ 14,90
**

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden