COLUMN

Onze hulpeloosheid tegenover de machtsverhoudingen in de wereld zal steeds pathetischer worden

Nelleke Noordervliet

Soms verschijnen in kwaliteitskranten artikelen met een zo grote reikwijdte dat de eenvoudige burger enthousiast opveert, maar kort daarna weer moedeloos de bladzijde omslaat. 

Ik had het een paar keer de afgelopen tijd. Een stuk ging over de politicoloog Rutger Bregman, die bij de grote jongens in Davos heel hard had geroepen dat de multinationals veel meer belasting moeten gaan betalen en dat hun de weg naar belastingparadijzen moet worden afgesneden. De wereld kan niet worden gered met de zuurverdiende centjes van eerlijke belastingbetalers terwijl de rijken (vroeger zeiden we ‘het grootkapitaal’) hun vermogens ­explosief zien groeien, geld dat geld maakt zonder iets voor de gemeenschap te produceren. 

Bregman ging ­viral en kreeg belangstelling en waardering van alle kanten, behalve van het ‘grootkapitaal’, denk ik. Hoewel laatst Feike Sijbesma van DSM warme en verantwoordelijke woorden sprak in ‘Buitenhof’. Tactiek?

Een tweede stuk, in de Nederlandse Boekengids, ging over boeken van Van Bavel en van Seidel. Beide heren publiceerden historische overzichten over gelijkheid en ongelijkheid, in een veel ruimer kader dan Piketty al had gedaan. Hun conclusies zijn alarmerend. Slechts zelden komt een min of meer redelijke inkomensverdeling voor, en dat dan meestal na vernietigende oorlogen en na grote instabiliteit, voor het overige is het onontkoombaar dat een bijzonder klein deel almaar rijker wordt en de grote massa ver achterblijft, tot er weer een grote ramp komt of een beschaving instort. Die wet gaat altijd op, er is niets aan te doen.

Een derde stuk was een aanklacht tegen filantropie. Steenrijke ondernemers kopen hun schuld aan de maatschappij af met het steunen van goede doelen. Ja, erg mooi en menslievend allemaal, maar hadden ze niet beter netjes belasting kunnen betalen (zie Bregman) of met eerlijke en duurzame producten een bescheiden kapitaal bij elkaar vergaren? Filantropie is een manier om ieders geweten te sussen, maar intussen het systeem (zie Piketty e.a.) in stand te houden en te versterken. Dat we aan de ontvangende kant hun genereuze subsidie zouden kunnen en moeten weigeren, staat er in dat stuk helaas niet bij.

Wit voetje halen

Een ander stuk over de cynische filantropie nam een uitstapje naar de tech-industrie (de Big Five), die schaamteloos als het Romeinse Rijk zijn tentakels over de hele wereld uitstrekt en onder het mom van gezellig sociaal doen al onze gegevens verkoopt aan de hoogstbiedende adverteerders, bedrijven die dan weer via filantropie een wit voetje halen, belasting al doende ontduiken en een corrupt systeem in stand houden. Dat was dus stuk nummer vier.

Een vijfde stuk ging over het gelijk van het populisme. Die opinie horen we al enige tijd niet zozeer van de populisten zelf, als wel van bezorgde politicologen en andere deskundigen, die de populistische onvrede serieus willen nemen. Meestal zeggen de deskundigen haastig dat de methode van de megafoon erg eenzijdig en nodeloos polariserend is, maar dat de mensen die Wilders, Baudet, Le Pen en Salvini steunen wel degelijk een punt hebben, zoals de gele hesjes een punt hebben. De teleurstelling in de liberale democratie en haar beloften is niet alleen een zorg van rechts maar ook van links. Van iedereen eigenlijk.

Een zesde stuk was een essay uit 1975 van Isaiah Berlin in ‘The crooked timber of humanity’ over de verleidingen van het nationalistische denken, dat ik herlas. Berlin is een filosoof met een opvallende moed tot optimisme, terwijl hij genadeloos en welsprekend de kwalijke neigingen van mens en ­samenleving analyseert.

Het lezen van al die belangrijke stukken ging me niet in de koude kleren zitten. Onze wereld zal niet meteen uit elkaar spatten of ten prooi vallen aan primitieve slachtpartijen, maar onze hulpeloosheid tegenover de cynische machtsverhoudingen in de wereld zal steeds pathetischer vormen aannemen. Wat vermag een vluchtige column? Niets. Maar toch kentert er iets. Er begint iets te glijden. We willen dit niet meer. Als Isaiah Berlin nog zou leven, zou hij daar een prachtig en moedig stuk over schrijven.

Nelleke Noordervliet, schrijfster van veelgelezen romans, geeft tweewekelijks haar visie op de actualiteit. Lees hier al haar bijdragen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden