'Onwetenheid is een onderschat kwaad'

Vooral in de zomer wordt Kreta overspoeld door massa's zonzoekende toeristen. Maar er zijn ook buitenlanders die het Griekse eiland tot hun thuis hebben gemaakt. Een van hen is Rianne Buis, culinair schrijfster voor onder andere Trouw. In een korte serie portretteert zij enkele medemigranten. Aflevering 2: Nicholas Stavroulakis, culturele duizendpoot.

Pas na zijn dertigste belandde Nicholas Stavroulakis (65) - historicus, kunstenaar en kookboekenschrijver - op Kreta, het eiland van zijn voorouders. Hij kocht er een eeuwenoud Ottomaans paleis, dat ooit in familiebezit was.

Het verwaarloosde, beschadigde pand is na jaren van restauratie ,,een verstild huis dat een deel van mezelf weerspiegelt'', zegt hij. Hij heeft zo z'n eigen, unieke redenen voor het leven op Kreta.

Het huis en de schaduwrijke, ommuurde tuin verraden zijn gemengde afkomst. ,,Mijn grootvader was een Kretenzische moslim, mijn moeder joods. Ik groeide op in Engeland en Amerika, verhuisde als kind van de ene plek naar de andere. Mijn vader had een diepe liefde voor Kreta, al keerde hij er nooit terug. Een band met Kreta bestond dus al voor ik er een voet gezet had.''

Boven de toegangspoort is een steen ingemetseld met joodse inscripties, in de koele vertrekken hangen tekeningen van eigen hand, van rabbi's, derwishes en vrouwen in hun koosjere keuken. Antieke Kretenzische meubels, aardewerk en weefstoffen zijn gecombineerd met Turkse tapijten, divans en kookgerei. De prachtig betegelde hamams doen dienst als badkamer, de tuin is een oosterse oase waar water murmelt en magnolia geurt.

Stavroulakis studeerde Byzantijnse en Ottomaanse geschiedenis in Oxford en de VS. Hij doceerde in Tel Aviv en Athene, en heeft hechte connecties in Istanbul, Bangladesh, Jeruzalem, Londen en New York. ,,Door al dat reizen heb ik nooit geleerd me met één plek of één land te identificeren. Maar hier ben ik het meest thuis. Het was onontkoombaar. Kreta verschaft een bepaalde rust en vredigheid, en nog belangrijker: de context die ik nodig had om te weten wie ik ben.''

Dat behoeft uitleg. Waarom juist Kreta? ,,Ooit was het hier een smeltpot van culturen, een heel gemengde samenleving met verschillende godsdiensten en rassen - min of meer harmonieus - naast elkaar. De Grieks-Orthodoxe Kretenzers, natuurlijk, maar ook een grote joodse gemeenschap. En Arabieren, Venetianen en Ottomanen hebben hier eeuwenlang invloed gehad. Talloze Kretenzers werden moslim. In de geschiedenis van Kreta vind ik veel elementen van mijn afkomst terug. Nog steeds stuit ik op dingen die me raken, nieuwe ontdekkingen. Als ik op straat loop ben ik soms een eeuw of een paar eeuwen terug.''

Stavroulakis karakteriseren is een onmogelijkheid, en niet alleen vanwege zijn gecompliceerde achtergrond. Dat zou hij ook niet willen: ,,Ik heb er een hekel aan mensen een etiket op te plakken.'' Is hij een doener, een denker, een dromer, een prater? Alles tegelijk.

Engels is zijn moedertaal, later leerde hij onder andere Turks, Grieks en Ladino, de taal van de Sefardische joden in de Ottomaanse tijd. Hij spreekt weloverwogen en met veel charisma, maar noemt de dingen bij hun naam en kan fel uitvallen om onrecht of onwetendheid: ,,een onderschat kwaad''. Die onwetendheid vat hij voor zichzelf streng op: geen middelmatigheid. Dat geldt voor alles wat hij onderneemt. Hij is een uitmuntende kok en heeft twee kookboeken geschreven.

Vroeger maakte hij houtgravures - waarvan er één in bezit is van het Museum of Modern Art in New York -, nu maakt hij prachtige schilderijen. Hij heeft wijd en zijd geëxposeerd. Over zijn vakgebied zegt hij: ,,Eén van de eerste dingen die ik studenten voorhield is: geschiedenis is geen wetenschap. Harde bewijzen zijn er niet, en het levert ook geen middelen om de toekomst te voorspellen. Een goede historicus ontwikkelt wel een soort historische intuïtie, een extra antenne. Daardoor kunnen dingen uit het verleden opeens op hun plaats vallen. Ongeveer het omgekeerde van een déjà-vu ervaring.''

Het is duidelijk dat het verleden sterk voor hem leeft, maar hij verbindt het direct met heden en toekomst. In harde uitspraken over de Europese eenwording bijvoorbeeld: ,,Een soort nostalgische terugkeer naar het Romeinse Rijk. Maar daar zat tenminste bezieling en enthousiasme achter.'' En ook in zijn werk. Jarenlang was hij directeur van het Joodse Museum in Athene. Hij wordt beschouwd als een expert in de Grieks-joodse geschiedenis. In Amerika werd hij gevraagd om een spectaculaire Ottomaanse tuin te ontwerpen, en hij organiseert historische studieprojecten voor Amerikaanse collegestudenten. Dan trekt hij drie maanden op met een blakende groep van twintig man, naar kloosters, oude olijfgaarden en bergdorpen met zeldzame iconen.

Eind dit jaar verwacht hij klaar te zijn met de restauratie van de Etz Hayyim synagoge in Chania. Het is zijn eigen initiatief en hij is er trots op. ,,Een geweldige uitdaging. De regering interesseert zich niet voor joodse monumenten, subsidie is er dus ook niet. Dankzij particuliere donaties en internationale stichtingen is het toch van de grond gekomen. De synagoge krijgt ook een internationale functie. Een gebedshuis en monument, maar ook een gemeenschapscentrum voor seminaria, concerten en discussies.''

Rustpunt in zijn volle bestaan is zijn huis. Zijn levensritme beschrijft hij als ,,traditioneel Kretenzisch''. ,,Voor dag en dauw opstaan, aan het werk, een goede lunch, siësta, werk en een licht avondmaal. Als ik niet aan het werk ben kook of schilder ik.''

De keuken is zijn speciale domein. Stavroulakis kookt tweemaal per dag, het liefst voor gasten of logés. Een gezelschap van tien personen is geen uitzondering, en als men elkaar niet kent, des te interessanter.

,,Samen eten schept een band. Aan tafel vinden de beste discussies plaats, er wordt gelachen, er worden vriendschappen gesloten. Mijn werk is eenzaam, het isoleert me. Daarna vind ik het een genoegen mensen om me heen te hebben. Je moet altijd kritisch blijven naar jezelf; als anderen je niet corrigeren, wie dan wel ?''

Een paar dagen na het gesprek luistert hij naar de vertaling van dit artikel. Over zijn brillenglazen kijkend vraagt hij ernstig: ,,Wat een interessante vent. Wie is hij?'' En daar moet hij zelf bulderend om lachen.

N. Stavroulakis: 'Cookbook of the Jews of Greece', Athene: Lycabettus Press, 1986. E. Eden & N. Stavroulakis: 'Salonika, a family cookbook', Athene: Talos Press, 1997. (Beiden zijn te bestellen bij de Kookboekhandel, Runstraat, Amsterdam.)

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden