Onweerstaanbaar voor zijn aanhangers

Hij heeft iets van een sfinx. Er speelt altijd een lichte glimlach om zijn mond en hij kan reuze goed zwijgen. Het is precies die eigenschap die Abu Bakar Bashir ongrijpbaar maakte voor de Indonesische rechters die de Indonesische moslimleider deze week veroordeelden tot vier jaar gevangenisstraf wegens staatsondermijnende activiteiten.

Dat lijkt veel, maar met aftrek van voorarrest en bij goed gedrag komt hij binnen twee jaar alweer vrij, heeft zijn advocaat al uitgerekend. Er was vijftien jaar tegen hem geëist, maar de rechter vond geen bewijs voor de hoofdaanklacht, leiderschap van de terreurorganisatie Jemaah Islamiah en betrokkenheid bij de moordaanslag op president Megawati in 2000.

Vragen van de rechters over deze kwesties beantwoordde Bashir minzaam met een korte ontkenning. Het proces leek verder geen indruk op hem te maken. Gedurende de zittingen las de vriendelijke, tengergebouwde oude man in de Koran.

Die gedragen rust, die welgekozen houding van 'ik sta hier boven' zullen beslist bijdragen aan de toename van zijn gezag in Indonesië, het land met de meeste moslims ter wereld. Hij weet het. Tegen de Indonesische autoriteiten had hij eerder al gezegd dat ze er onverstandig aan deden hem te berechten. Dat zou alleen maar de toorn opwekken van zijn volgelingen. Voor de gevolgen kan hij niet instaan, zo verklaarde hij.

Over gebrek aan aanhang heeft de geestelijke, met zijn witte ajour kapje en bijpassende witte sjaal, inderdaad niet te klagen. De buitenwereld kent hem pas sinds de bomaanslagen op Bali in oktober vorig jaar, waarvoor de Verenigde Staten en Australië hem verantwoordelijk houden. Vlak na die aanslagen werd hij gearresteerd. Maar in Indonesië is hij al tientallen jaren een invloedrijk persoon. Indonesiës tweede man, Hamzah Haz, leider van de grootste moslimpartij, is zelfs een uitgesproken fan van Bashir.

Bashirs voorouders komen uit Jemen, maar hij werd zelf in 1938 op Java geboren in een gematigd moslimgezin. In de loop van de jaren werden zijn religieuze opvattingen radicaler. In 1973 richtte hij in de stad Solo, op Midden-Java, een religieuze kostschool op.

Cruciaal voor de ontwikkeling van zijn opvattingen was de botsing met oud-dictator Soeharto. Soeharto was fel gebrand op twee groepen, communisten en fundamentele moslims. De dictator schuwde de zwaarste middelen niet om deze groepen uit het veld te ruimen.

In 1978 veroordeelde het Soeharto-regime Bashir tot vier jaar gevangenisstraf vanwege zijn activiteiten om van Indonesië een islamitische staat te maken. Toen al maakte zijn hechtenis dat zijn aanzien onder zijn volgelingen steeg. Na zijn vrijlating hing hem vrijwel ogenblikkelijk een nieuwe gevangenisstraf boven het hoofd omdat hij zijn werk onverwijld oppakte. Dit keer ontliep hij zijn straf door naar Maleisië te vluchten, samen met zijn vriend Abdullah Sungkar.

In Maleisië werkten de twee hun plannen uit om niet alleen van Indonesië, nee zelfs van heel Zuid-Oost Azië een islamitische staat te maken, het doel waarnaar ook Jemaah Islamiah streeft. Ze maakten veel reizen, onder andere naar Pakistan, Afghanistan en de Filippijnen, naar welke landen ze Indonesische aanhangers stuurden voor militaire training.

Na de val van Soeharto in 1998 keerde Bashir terug naar Indonesië om zijn oude project weer ter hand te nemen. Er was wel iets veranderd. Hij bleef streven naar een islamitische staat. Maar zijn oude vijand, de indonesische militaire dictatuur, had hij ingeruild voor een nieuwe: de Verenigde Staten.

Hij werd directeur van zijn oude moslimschool in Solo en won aan invloed door zijn preken en toespraken waarin hij zijn plannen toelichtte. Vrouwen moeten gesluierd gaan en geen publieke ambten bekleden. De invloed van het Westen, met name de Verenigde Staten, moest worden uitgebannen.

In augustus 2000 richtte Bashir de Indonesische Moedjahedien Raad (MMI) op, die ernaar streeft van Indonesië een islamitische staat te maken met als leidraad de sjaria, de islamitische wet.

Bashir maakt er geen geheim van dat hij een bewonderaar is van de Al Kaida-leider Osama Bin Laden, die hij een ware moslimstrijder noemt. Ook het leiderschap van de MMI bekleedt hij open en bloot. Maar dat hij de leider zou zijn van Jemaah Islamiah heeft hij altijd ontkend. Hij ontkent zelfs dat JI bestaat.

Het maakt hem onweerstaanbaar voor zijn aanhangers. Hij weet precies welke radicale uitspraken hij kan doen en welke niet, hij weet precies waarop hij gepakt kan worden en waarop niet. Waarschijnlijk spreekt hij nog de waarheid ook als hij ontkent de leider te zijn van Jemaah Islamiah. Dit is immers meer een los samenwerkingsverband van allerlei kleine groepen dan een hechte organisatie.

Niet alleen de indonesische rechters, maar ook westerse terreurdeskundigen en inlichtingendiensten blijven ondertussen gissen naar zijn rol in diverse grote aanslagen in het recente Indonesië. Niemand weet wat er precies gaande is op de islamschool in Solo. Feit is dat het een broedplaats is voor terroristen. Met krullende letters staat in alle lokalen van de school een oproep tot de djihad, de heilige strijd, geschreven. Ten minste zestien leerlingen of ex-leerlingen van Bashir zijn de laatste tijd gearresteerd in verband met de bomaanslagen op Bali en bij het Marriotthotel in Jakarta op 5 augustus. Duizenden andere scholieren en volwassen leerlingen zijn beïnvloed door Bashirs intolerante denkbeelden.

Hoe dan ook heeft Jemaah Islamiah bewezen ook aanslagen te kunnen plegen tijdens Bashirs hechtenis. Maar voor zijn bewonderaars is dat juist een bewijs van zijn grootheid.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden