Onvruchtbare kneuterigheid in grote boerenkeuken

T/m 10/10, 10-12/11 en 27-29/11 in Rotterdam; tevens in andere plaatsen.

In het dansen en de heuvels intrekken toont het feest markante punten van overeenkomst met de Dionysusdienst in het oude Griekenland; ook het eten van donkerrode bramen zal een 'geciviliseerde' vorm zijn van oorspronkelijk bloedige, heidense rituelen, zoals het levend verscheuren en verslinden van een bok in de riten van Dionysus al in de Oudheid werd teruggebracht tot het kauwen op blaadjes van de altijd groene klimop.

'Dancing at Lughnasa' van de Ierse toneelschrijver Brian Friel (1929) werd door Peter Nijmeijer vertaald onder de titel 'Zomerdans'. Het RO Theater brengt het stuk in de regie van Peter de Baan.

'Zomerdans' is door de schrijver bedoeld (en wordt door het RO ook zo gespeeld) als episch theater. Een verteller, de oud geworden Michael, kijkt terug op zijn jeugd, en wel op de augustusmaand van het jaar 1936, toen hij als klein jongetje samenleefde met vijf ongetrouwde vrouwen, zijn moeder en haar vier zusters. Het toneel is een grote boerenkeuken waar zijn moeder en tantes aan het werk zijn: strijken (moeder Chris, gespeeld door Antoinette Jelgersma), brooddeeg kneden (Maggie: Sylvia Poorta), handschoenen breien voor de verkoop (Agnes en Rose: Debbie Korper en Esther Scheldwacht). De oudste tante, Kate (Leonoor Pauw), is dorpsonderwijzeres en handhaaft streng de katholieke moraal in het gezin, al wordt zij intussen wel door de pastoor met ontslag bedreigd in de permanente economische crisis die Friel schetst.

Michael, gespeeld door Chaim Levano, wandelt voortdurend het toneel op en vertelt vanuit het perspectief van het heden over dat jaar 1936, en over wat er daarna met de verschillende familieleden is gebeurd. Wanneer hij zelf een rol speelt in de vertelling, spreekt hij wel de woorden van het jongetje, maar de anderen richten uitdrukkelijk de blik op een punt meters van hem vandaan en een meter boven de vloer, waar zich kennelijk het hoofd van het jongetje moet bevinden. Dat is conform de aanwijzingen van de auteur, maar het geeft het spel de sfeer van een in onze toneelcultuur achterhaald naturalisme.

Dat jongetje van lucht werkt niet op het toneel, en daardoor werkt het stuk niet. De beklemming van het katholieke dorpsleven, de honger naar een man bij de vijf vrouwen, de sluimerende extase over wat er bij het Lughnasa-feest met hen kan gebeuren - het is allemaal wel aanwezig in de woorden, de blikken en de gebaren, maar het wordt geen ervaring die met het publiek wordt gedeeld. De oudere Michael kijkt met ingehouden weemoed terug naar die broeierige augustusmaand, maar de door de schrijver zichzelf opgelegde afstandelijkheid geeft de scenes in de keuken een onvruchtbare kneuterigheid.

De Baan had in zijn enscenering dan ook vrijer moeten omspringen met de tekst en duidelijk moeten maken waarom 'Zomerdans' de moeite waard is gespeeld te worden. Iets daarvan zien we in de achterwand van decorontwerper Andre Joosten: een door ruwe planken omkaderde lege ruimte, waarin prachtig geschilderde doeken de groene heuvels van het graafschap, de zee en de vrijheid suggereren.

De twee andere mannen die in het stuk optreden, blijven ook steken in een schema. Dat zijn oom Jack (Fred van der Hilst) die na zeventien jaar missie-arbeid in Uganda met verlof komt en in wiens hoofd christelijke en heidense spiritualiteit en rituelen een vooral voor Kate onbegrijpelijke hutspot zijn geworden, en Gerry. Gerry (Wannie de Wijn) heeft - wellicht na een Lughnasa-feest zeven jaar eerder - voor het bestaan van Michael gezorgd, maar in de vaderzoon-relatie krijgen we nauwelijks inzicht. Evenmin ontstaat er een conflict wanneer hij zich bij de Internationale Brigade heeft aangemeld en in Spanje gaat vechten voor de republiek, het dus opneemt tegen Franco en de Kerk, en voor de goddeloze communisten.

Ik denk dus dat dit met 'Zomerdans' mis is: de levens van de kleine jongen Michael en dat van de oud en wijs geworden Michael worden in de naturalistisch gespeelde flashbacks te makkelijk en te schematisch door elkaar gehusseld.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden