Onvrede in een jonge democratie

Zuid-Afrika's prille democratie wordt verstoord. Arme zwarte mensengaan overal in het land de straat op om te protesteren tegen de groeiendearmoede en werkloosheid. Op de achtergrond speelt een machtsstrijd inZuid-Afrika's regerende zwarte elite.

Het dorpje Kgotsong in het hart van Zuid-Afrika ziet er na twee dagenvan gewelddadige rellen uit als een slagveld. De straten zijn bezaaid metglasscherven, stenen en betonblokken. Op vrijwel elk kruispunt liggen dezwartgeblakerde restanten van brandende barricades. Alle scholen zijn dichten pantserwagens vol politieagenten met geweren patrouilleren door destraten. Af en toe stopt een colonne politiewagens bij een huisje om iemandte arresteren. Er zijn meer dan negentig bewoners van Kgotsong opgepakt.

"De politie heeft mij ook een paar uur vastgehouden", vertelt de lange,slungelige Michael Mabaso, lopend langs een uitgebrande winkel. Mabaso iseen lokale activist van Zuid-Afrika's regeringspartij, het AfrikaansNationaal Congres (ANC). Hij liep enkele dagen eerder mee in eenprotestmars tegen het gemeentebestuur. De demonstranten wilden de aandachtvestigen op de groeiende armoede en werkloosheid in Kgotsong. Mabaso: "Wijwillen op zich niet ingaan tegen het ANC. Maar onze bestuurders zorgenalleen nog maar voor zichzelf. Ze geven banen aan vriendjes en familieledenen steken overheidsgeld in eigen zak. Ze rijden in BMW's en Mercedessen endure terreinwagens, terwijl wij in armoede leven."

Het protest in Kgotsong liep uit de hand toen activisten een petitieprobeerden aan te bieden aan de overheid. De vlam sloeg in de pan omdatgeen enkele functionaris kwam opdagen om het document in ontvangst tenemen. Demonstranten wierpen brandende barricades op, gooiden stenen naarde politie en plunderden winkels. Agenten reageerden met rubberkogels.

Mabaso: "De bestuurders in deze gemeente zijn vergeten waar ze vandaankomen. En ze dulden geen enkele tegenspraak. Wie kritiek uit, wordtgeïntimideerd. Een vriend van mij is laatst in elkaar geslagen omdat hijeen kritische vraag had gesteld aan de burgemeester."

De rellen in Kgotsong staan niet op zich. Ook in de rest van Zuid-Afrikagaan mensen steeds vaker woedend de straat op. De belangrijkste oorzaak vande onvrede is de armoede waarin veel zwarten, ondanks het einde van deblanke overheersing, nog altijd leven.

De Zuid-Afrikaanse regering voert sinds midden jaren negentig eengematigd vrij marktbeleid. De regering combineert dit met positievediscriminatie van zwarten op de arbeidsmarkt en druk op bedrijven om ervoorte zorgen dat een deel van hun aandelen in handen komt van zwarten. Zijheeft hiermee economische groei van zo'n 3 à 4 procent per jaarbewerkstelligd en een nieuwe zwarte bovenlaag doen ontstaan. Maar dezegroei is onvoldoende om de armoede terug te dringen. De werkloosheid neemttoe en ligt inmiddels rond de 40 procent. Het onderwijs verslechtert, deinfrastructuur gaat achteruit en de overheid wordt minder effectief.Corruptie kruipt alle delen van de samenleving binnen.

In Kgotsong laat activist Mabaso een 'emmertoilet' zien. Het is eengammel golfplaten hokje met tegen de achtermuur een emmer vol poep. Wiezijn behoefte wil doen, moet gaan zitten op een smerige plank met een gaterin. Een zware stank dringt de neusgaten binnen. Slechts een klein deelvan het dorp heeft riolering, de rest moet zich behelpen met dit soortemmertoiletten. "De emmers worden in principe één keer per week geleegd",vertelt Mabaso. "Maar soms slaan de ophalers een week over en dan raken deemmers vol. Het wordt op sommige plaatsen dan echt een bende. De gemeentebelooft al jaren dat iedereen riolering zal krijgen, maar daar is tot nutoe niets van terechtgekomen."

Hoe diep de onvrede bij inwoners in Kgotsong inmiddels zit, is 's avondste merken in een café. Een groepje mannen zit met bruine halveliterflessenbier voor zich op tafel naar de radio te luisteren. Uit de speaker komt destem van provinciaal premier Beatrice Marshoff, die bezweert dat deautoriteiten hun best doen om de levensomstandigheden van de mensen teverbeteren. De premier waarschuwt de inwoners van de provincie zich niette laten 'misleiden' door 'opportunisten' en op te houden met demonstreren."Ze kletst onzin", roept een man. Zweet parelt op zijn voorhoofd. "Zeliegt", schreeuwt een ander.

De groeiende onrust is pijnlijk voor de regeringspartij ANC, want inZuid-Afrika moeten binnen enkele maanden gemeenteraadsverkiezingenplaastvinden. Bij de vorige gemeenteraadsverkiezingen in 2000 brachten 8,9miljoen mensen een stem uit, op een totaal aantal kiesgerechtigden van rondde 27 miljoen. Dit komt neer op een opkomst van slechts 33 procent. Deverwachting is dat de opkomst deze keer nog lager zal uitpakken. "Heel veelmensen zijn teleurgesteld in de lokale bestuurders van ANC", zegt politiekanalist Aubrey Matshiqi. "Maar ze zullen dat niet uiten door op deoppositie te stemmen. Er is geen zwarte oppositiepartij van enige omvang.De mensen gaan gewoon niet meer stemmen."

Op de achtergrond speelt dat de Zuid-Afrikaanse zwarte elite wordtverteerd door een escalerende machtsstrijd. Het ANC regeert namelijk samenmet de vakbondsfederatie Cosatu en de communistische partij. De ANC-leidingheeft binnen deze regeringsalliantie de afgelopen jaren steeds meer machtnaar zich toe getrokken en de beide partners gemarginaliseerd. De vakbondenen de communisten beginnen zich hier nu tegen te verzetten. Zij hebben deafgelopen maand samen met kerkelijke en non-gouvernementele organisatieseen nieuwe linkse beweging opgericht. Ze willen gezamenlijk een linkserbeleid afdwingen. Ook eisen ze stopzetting van een corruptieproces tegenvoormalig vice-president Jacob Zuma.

President Thabo Mbeki stuurde Zuma onlangs de laan uit wegensbetrokkenheid bij een corruptie-affaire. Een rechtbank had een vriend vande vice-president eerder veroordeeld wegens corruptie. Volgens de rechteris er 'overweldigend bewijs' voor een corrupte relatie tussen een zakenmanen Zuma. Inmiddels is ook de teruggetreden vice-president aangeklaagd. Zumagold tot zijn ontslag als gedoodverfd opvolger van president Mbeki.Vakbondsleiders en communisten zagen in hem een bondgenoot en vermoedenachter de corruptie-affaire een 'rechts complot'. Zij waarschuwen datZuid-Afrika afglijdt naar een dictatuur.

"Het opmerkelijke is dat Zuma eigenlijk helemaal niet zo links is", zegtWilliam Gumede, docent politicologie aan de universiteit van Witwatersrandin Johannesburg. "Maar hij voelt perfect aan dat de sfeer in het land bezigis om te slaan en gebruikt de groeiende onvrede om zijn positie teversterken."

De grote vraag is hoe Zuid-Afrika's prille democratie de onrust zaldoorstaan. Sommige deskundigen vrezen dat het land inderdaad, net als veelandere Afrikaanse landen, zal ontaarden in een dictatuur. Zij wijzen op deparanoïde wijze waarop de autoriteiten op de demonstraties reageren. Zoverklaarde woningbouwminister Lindiwe Sisulu onlangs dat achter deprotesten 'sinistere elementen' schuilgaan, die eropuit zouden zijn hetland te destabiliseren. De regering heeft de geheime dienst ingeschakeldom hiernaar onderzoek te doen.

Maar andere experts zijn optimistischer. "Deze protesten zijn watZuid-Afrika onderscheidt van andere Afrikaanse landen", zegt Gumede. "Inde rest van Afrika kunnen machthebbers hun gang gaan omdat de mensen nietin opstand durven komen. Maar wij hebben aan de anti-apartheidsstrijd eentraditie van straatprotest overgehouden. Ik denk dat uit de huidigeprotesten de komende jaren een linkse oppositiepartij tegen het ANC zalgroeien. Mensen zullen dan eindelijk wat te kiezen hebben. Dat zal deredding van onze democratie zijn."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden