Onvoorwaardelijke overgave aan Gods verhaal

De Canadese filosoof Henk Hart kreeg eens een student op bezoek die met hem wilde praten over de problemen die hij ondervond bij het bijbellezen. Hij gaf de jongen het advies mee: 'Ga nou niet een waarheid zoeken in elke tekst. Verwacht geen leerstelling in iedere paragraaf. Lees lange gedeelten achter elkaar.'

MR. H.P. MEDEMA

Een prima raad, waarvan ik me afvraag of Huub Oosterhuis die misschien ook kan gebruiken. Enerzijds lijkt het niet nodig de man die de achtste Abel Herzberg-lezing hield te overtuigen van het narratieve (verhalende) karakter van de Schrift. Aan de andere kant lijkt dat juist vreselijk nodig, want Oosterhuis doet in zijn betoog, afgedrukt in Trouw van 15 september, ijverige pogingen tot het neersabelen van allerlei spookachtige leerstellingen die hij in losse en los geciteerde teksten meent te ontwaren. Elke keer ziet hij weer het spook van een griezel- en gruwelgod opduiken, en hij hakt er met het zwaard op in. Ten slotte moet deze god capituleren voor de menselijke 'geloofs'-keus voor de Ene Mogelijke. Ik waag de stelling dat Oosterhuis daarmee geen recht doet aan de Schrift.

Woorden in de Bijbel verwijzen niet slechts naar andere woorden, maar naar echte gebeurtenissen, en uiteindelijk naar God. Nooit lijkt het bij de bijbelschrijvers ook maar één ogenblik op te komen dat God niet op de troon zit, dat Hij niet de leiding heeft over de geschiedenis. Dat is de rode draad van het verhaal, waarover alle vertellers het eens zijn, en waarmee de lezer het eens zal móeten zijn wil hij er iets van begrijpen.

Ook in onze 'gewone' boeken wordt van de lezer een houding van onderwerping verwacht. Wie eigenwijs al na een paar bladzijden denkt te weten hoe alles in elkaar zit, kan nooit tot de kern van het verhaal komen. Hoe weten we (zo vroeg Leslie Newbigin), als we op een winteravond aan het haardvuur een boek zitten te lezen, waarom het in het verhaal draait? Heel eenvoudig; gewoon doorlezen tot het einde. Halverwege kunnen we misschien al wel een vermoeden beginnen te krijgen, maar het zijn bepaald niet de slechtste boeken waarin bijna aan het slot zich nog een onverwachte wending voordoet.

Gelukkig zijn er heel wat plaatsen in de Bijbel waar God ons al een glimp laat zien van de afloop, en ons deelgenoot maakt van het geheim. Wij noemen die gedeelten in een specifieke zin 'profetisch'. Daardoor schijnt er licht in de duisternis, en kunnen we zien waar het om draait. En als we bij het laatste Bijbelboek zijn aangekomen, wordt het helemaal duidelijk. Alleen al de titel is veelzeggend: 'Openbaring van Jezus Christus'.

Ademloos lezen we door. En dan ten slotte is het vuur in de haard uitgedoofd, is om ons heen alles stil geworden, en slaan we de laatste bladzijde om. Met een zucht leggen we het Boek weg en kijken verschrikt naar de klok: wat is het laat geworden! Hoe zijn we er nu aan toe? Net zoals vóórdat we begonnen te lezen? Of is er iets veranderd?

Wie naar een toneelstuk van Shakespeare of Pinter heeft gekeken, een boek van Tolkien of Kafka heeft gelezen, heeft een tijd lang een bepaalde atmosfeer ingeademd. De betoverde wereld van de Hobbits of de angstwekkende wereld van Kafka plaatsen een mens in een bepaalde belevingssfeer die een sterke invloed uitoefent, minstens op zijn gemoedsgesteldheid, maar misschien ook wel op zijn dispositie tot handelen. Wat er gaat gebeuren als wij intensief de Bijbel gaan lezen, is daarmee te vergelijken. Wij worden helemaal binnen de belevingswereld van de Schrift getrokken. Dingen die vroeger voor ons vreselijk belangrijk waren, krimpen ineen tot futiliteiten: dingen die voorheen nauwelijks onze aandacht kregen, komen nu in het centrum van de belangstelling te staan; doorgaans niet van het ene ogenblik op het andere, maar in een geleidelijk proces dat een leven lang duurt. Dat is precies het omgekeerde van wat Oosterhuis doet. Het Verhaal, de Schrift, moet niet capituleren: wíj zijn het die tot overgave gedwongen worden, en als we onze rebellie voortzetten, zullen we het verhaal nooit begrijpen.

In al de verhalen van de Bijbel werd steeds als volkomen vanzelfsprekend verondersteld dat de dingen die beschreven werden, ook werkelijk gebeurd waren. In de Bijbel gaat het over echte mensen, en over een werkelijke God. Adam en Eva leefden weliswaar in de wonderlijke en ons onbekende wereld van het paradijs, maar je had daar gewoon bomen met vruchten die je kon opeten. Noach maakte een wereldwijde overstroming mee waarbij onze natuurrampen verbleken, maar in zijn wijngaard groeiden gezonde druiven, en de wijn was àl te lekker. De aartsvaders hadden meer vrouwen dan in onze tijd gebruikelijk is, maar zij hielden van hun kinderen en worstelden met dezelfde problemen van geloof en ongeloof waarmee wij vertrouwd zijn. Dat God van zijn troon de dingen op aarde regeerde, was voor deze mensen vaste werkelijkheid. Ze waren er wel eens ontroostbaar verdrietig over als ze zagen hoe Hij de geschiedenis leidde, ze konden zich er soms zelfs verschrikkelijk kwaad over maken, maar de werkelijkheid van God was voor hen geen enkel punt van discussie. En uiteraard is het in het Nieuwe Testament net zo. De Twaalf zijn geen engelachtige wezens, geen vrome belijdenis in witte badjassen, maar soms naar vis stinkende en doorgaans plat pratende Galilese vissers, die zelfs bij de verschijning van de opgestane Jezus nog heen en weer geslingerd werden tussen geloof en ongeloof.

Iedere lezer van welk boek dan ook heeft het recht zich te verzetten tegen de referentiekaders van dat boek. Maar wie zijn rebellie tot het einde toe wil volhouden, zal nooit begrijpen waar het over gaat. Alleen wie zich onvoorwaardelijk aan het Boek van God overgeeft, zal de Spreker leren kennen.

Dat is riskant, je kunt dan niet meer overeind blijven, er gaat iets met je gebeuren. Maar het is wel eerlijker dan zelf overeind te blijven, een godsbeeld neer te houwen, en alleen dáármee iets te laten gebeuren en niet met jezelf.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden