Onverzadigbare honger naar vrome helden

Geen paus verklaarde zoveel mensen heilig als Johannes Paulus II - méér dan zijn voorgangers in duizend jaar samen. De meeste pausen vonden een handjevol heiligverklaringen per pontificaat wel genoeg, JP II verzamelde er toe nu toe 1800. Waar komt deze opmerkelijke heiligenvloed vandaan? April 2001: zaligverklaring volgens het gebruikelijke ceremonieel op het Sint Pietersplein in Rome. Vier 19de-eeuwse stichters van zustercongregaties uit Italië, Spanje en Canada, plus een 'leek' uit Porto Rico.

Zoals Imelda Marcos in Manila schoenen verzamelde en Freddy Heineken oude auto's, zo heeft paus Johannes Paulus II in zijn Vaticaanse carrière heilig- en zaligverklaringen op zijn naam vergaard. Vele honderden, meer dan zijn voorgangers in duizend jaar samen. Wat er verder van de vergelijking zij, wie niets met schoenen, auto's of heiligen heeft kijkt vreemd aan tegen zo'n verzamelwoede en voelt een zekere onmatigheid.

De paus heeft zich nooit in een encycliek voor dit opvallende beleid -hobby, zwakte?- uitgebreid verantwoord. De filosofie erachter krijgen we wel mee uit andere bron, zoals van de prelaat die in het Vaticaan de 'zaken der heiligen' (en dus de heiligverklaringen) bestiert, de Portugese kardinaal José Saraiva Martins (71). De boodschap komt hierop neer: de kerk moet Christus verkondigen, niet alleen door woorden, ze moet hem ook zichtbaar maken, zijn gezicht laten zien. Hoe? In mensen in wie dat gezicht oplicht - heiligen, noemen we degenen bij wie die gelijkenis in bijzondere mate is opgevallen.

De kardinaal citeert de paus: ,,Tegenwoordig vertrouwen mensen verbale uitingen en plechtige verklaringen niet erg, zij willen daden, dus kijken ze naar zulke getuigen met belangstelling en bewondering.''

In die zin vindt de paus de heiligen de echte makers van de geschiedenis, want ,,de ware geschiedenis van de mensheid bestaat in het verhaal van heiligheid''. Zonder zo'n continue stroom getuigen is de morele en religieuze leer van de kerk gemakkelijk te verwarren met een puur menselijke ideologie. Concrete, mensgeworden heiligheid is volgens de paus in deze tijd ontzettend nodig, pastoraal vooral. Het enige evangelie dat mensen nog kunnen begrijpen is een radicaal leven naar het evangelie.

Of dit zo'n allerheiligenvloed rechtvaardigt blijft dan nog dubieus, temeer daar van sommige nieuwe heiligen de houdbaarheidsdatum al lijkt verstreken, anderen zijn omstreden of hun proces riekt naar lobby, koehandel en belangen. En dan zijn er nog die geloven dat ware heiligheid in het verborgene is en dat de kerk van Jezus Christus niet op zo'n wereldse wijze met ridderordes of heiligverklaringen zou moeten strooien.

,,Er zijn van die ogenblikken waarop men beslist tot iemand zijn toevlucht moet kunnen zoeken; iedereen heeft een plaats nodig waar men zich toe kan wenden'', zegt de diepzinnige dronkelap Marmeladov in de kroeg tegen Raskolnikov, de hoofdpersoon in Dostojevski's 'Misdaad en straf'. De Zwitserse dominee Walter Nigg (-1988) was bij leven onder de protestanten verreweg de grootste deskundige én liefhebber van heiligen, eenzaam ook. Hij gebruikte het citaat van Dostojevski als inleiding op een van zijn vele boeken. Heiligen: personen naar wie men de ogen opslaat in hoge nood. Nigg wilde als (amateur)historicus de levens van zijn heiligen beschrijven - wetenschappelijk verantwoord, niet als een negentiende-eeuwse moralist, maar hij was óók een vereerder, heiligen deden hem wat.

Dat ligt toch anders bij strikt seculiere wetenschappers -historici, antropologen- die geboeid raken door het thema. Niet de persoon, hun braafheid, evangelische uitstraling, het idee dat zij de eeuwige aanschouwing Gods genieten, maar het aardse aspect boeit hen: wat maakt dat mensen heiligen aanwijzen, wat gebeurt er met de bronnen, waarom wordt aan de ene bron wél geloof gehecht, aan andere niet of minder, hoe belangrijk is het dat alles precies vaststaat of is het prima een heilige zo naar de behoefte van de tijd te modelleren, tot hij of zij geen eigen geschiedenis of karakter meer heeft en alleen nog icoon en mythe is?

Aan de Rijksuniversiteit Groningen heeft een studiegroep van de 'randkerkelijke, met doopsgezinde achtergrond' mediëviste dr. Anneke Mulder-Bakker zich op de heiligen gestort en op heiligheid als aards bedenksel. Want, stellen ze, heiligen wonen in de hemel, maar ze worden hier 'gemaakt'.

De honderden heiligen van JP II hebben een pijnlijke reis achter de rug als de paus hen met het gebruikelijke ritueel bij de hemelse eredivisie inlijft. Hun aardse leven is werkelijk ondersteboven gehaald. Al voordat je zelfs maar met je hebben en houden op de burelen van kardinaal Saraiva Martins belandt hebben ze overal in zitten wroeten zonder de geringste eerbied voor je privacy. Elke brief of aantekening is nagesnuffeld of er misschien een ketters luchtje aan zit en alles is gecheckt, of jij inderdaad een levenlang alle deugden onversaagd, heldhaftig en voorbeeldig hebt beoefend. En dan is er nog het 'wonder' dat je na je dood op jouw naam erkend moet zien te krijgen. Voor de duidelijkheid: de katholieke kerk met haar realistische kennis van de ziel, heeft van haar heiligen nooit gevergd dat zij omgekeerd zonder ondeugden waren, zondeloos, volmaakt. Sterker: menige heilige zou afvallen als kandidaat-staatssecretaris of Oranjepartner.

'Het goede voorbeeld' van christelijk leven, van godsvrucht en deugdzaamheid, is de essentie van de heilige. Maar, zeggen Groningse wetenschappers dan, zó was het helemaal niet altijd. Wat moet je met een heilige die nooit heeft bestaan, een over wie de tegenstrijdigste levensverhalen de ronde doen, heiligen wier navolging ernstig moet worden afgeraden, die hun God dachten te behagen door zichzelf uit te hongeren, pus en hoestslijm van hun naaste in te slikken, zich in de brandnetels wierpen tegen onkuise gedachten en meer bizars. Sommige heiligen zijn weinig meer dan een aureool rondom een bron, een eik of heuveltop waar mensen al eeuwen langer een toevlucht in de nood zochten.

Voor de wetenschapper is de heilige dan ook niet iemand die met een kerkelijk stempel op hun voorhoofd hun weg gaan door de geschiedenis. Heiligheid, zegt Anneke Mulder, is een zaak van de toeschouwers, zíj maken, construeren haar. (The Invention of Saintliness, Anneke B. Mulder-Bakker, uitgave Routledge, 230 blz, euro90.)

Maar peilen die profane Groningers wel echt wát die 'toeschouwers' dan maken? Zijn ze niet bezig met een schriftelijke cursus wijnproeven, met virtueel bergbeklimmen? Iets ervan moeten Mulder en de medewerkers aan de prijzige uitgave hebben vermoed, toen zij vorige week vakbroeder prof. Peter Raedts uit Nijmegen uitnodigden voor een reactie. Raedts, ook mediëvist, met alle papieren, is tevens rk priester, jezuïet. Hij is in eigen woorden een katholiek die de Middeleeuwen in al hun vreemdheid met zich meedraagt, een verleden dat hij niet als vreemdheid bestudeert, als leuk en interessant, maar als betrokkenheid, de 'continue wolk van getuigen' waarin zij en wij op zekere manier al 2000 jaar samenvallen.

Veertig jaar geleden bestonden ze nog echt, vrome lieden die met Maria en Jozef, met Antonius en Christoffel even gemakkelijk en vertrouwd verkeerden als met de bakker die dagelijks langskwam. Die wereld is voorbij - of mag je zeggen: die wereld kent zijn eb en vloed. De paus neemt met zijn heilige Padre Pio, Juan Diego de Guadalupe en straks Moeder Teresa een voorschot op de onverzadigbare honger naar heiligheid, naar voorbeelden om tegen op te zien in tijd van nood - extra in een onheilige, noodlijdende wereld. En die overdaad aan heiligen roept weer de chaussurerie van Imelda Marcos op: altijd wel een schoen die jou past.

Of toch niet? Onder die honderden heiligen tref je veel vrome, brave types, uitblinkers in gehoorzaamheid, een lange stoet verbleekte stichters van uitstervende kloosterordes, ook ware helden in bitter lijden, en maar weinig dwarse opstandigheid, stralende humor, aanstekelijke levenslust. Voor een treurige wereld een lacune.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden