Onverbiddellijke waarheidszoeker RUDOLF AUGSTEIN

Hij was de laatste dagen vaker op de televisie dan hem lief is; doorgaans drukt hij zich eerder in teksten uit. Rudolf Augstein, oprichter, uitgever, mede-eigenaar en commentator van het weekblad Der Spiegel werd op 5 november zeventig jaar oud. Voldoende aanleiding Duitslands belangrijkste journalist zelf tot media-onderwerp te maken.

WIM BOEVINK

Zijn weekblad eerde hem met een speciale uitgave waarin 65 prominente auteurs hun ervaringen met Augstein beschreven. Een liber amicorum is het niet geworden. Dat had de jarige een belediging gevonden: de kliniek met Spiegelslachtoffers telt vele kamers.

Schrijver Gunter Grass beschouwt zijn verhouding met Augstein als verbroken, sinds hij in 1990 voor de televisie met de Spiegel-chef in conflict raakte. Men debatteerde over het tempo van de Duitse hereniging. Grass: “Maar wat ik ook zei, het antwoord van perronwachter Augstein luidde: de trein is vertrokken.”

Augstein legde de herenigingstrein geen strobreed in de weg. Grass zag Augstein, de aartsliberaal en twijfelaar, in de stroomversnelling van de hereniging wegspoelen. Maar Augstein zelf verdedigde zich voor zijn nieuw ontvlamde nationalisme in Der Spiegel van oktober 1990: “Ik wil wel eens weten wie zich in Duitsland eerder en intensiever met de Auschwitz-problematiek heeft beziggehouden dan ik.” Ook redactiemedewerkers die kort na de val van de Muur aan de wenselijkheid van een snelle hereniging twijfelden, sabelde hij in een commentaar neer: “Of we ons willen herenigen, is geen zaak van de Amerikanen of van de joden, maar een zaak van de Duitsers.”

Strikt genomen was Augstein altijd al een Duitse nationalist, zij het een van de verlichte soort, die al in 1964 de erkenning van de Oder-Neisse-grens propageerde, maar tegelijkertijd de Duitse hereniging als iets onvermijdelijks en natuurlijks zag. “Voor Augstein”, schreef de sociaal-democraat Klaus von Dohnanyi, “was Duitsland nooit alleen maar de boosdoener van Europa en de wereld, maar ook een natie, weliswaar met de schandvlek van een afschuwelijke misdaad, maar toch ook zjn land, met lasten uit het verleden waaraan hij niet schuldig was maar die hij altijd bereid was mee te dragen.”

Ook Augstein diende in Hitlers Wehrmacht. Gevraagd naar zijn meest bewonderde militaire prestatie, antwoordde hij: “Mijn aftocht uit de Oekraine.” Augstein was nooit een man van het geweer, hij was een man van de pen. In 1947 richt hij naar Amerikaans voorbeeld (Time en Newsweek) het weekblad Der Spiegel op, dat echter al gauw een heel eigen positie in het naoorlogse Duitse medialandschap zou innemen.

Namen Time en Newsweek de taken van een ontbrekende nationale dagbladpers waar en was de onthullingsjournalistiek in handen van de New York Times en de Washington Post, in Duitsland was de taakverdeling omgekeerd. Onder Augsteins leiding heeft Der Spiegel zich tot een machtsfactor ontwikkeld, waar niemand om heen kan, ook al zegt bondskanselier Helmut Kohl nog zo vaak dat hij het blad niet leest. In 1947 begonnen met een oplage van twintigduizend, rollen nu wekelijks 1,2 miljoen exemplaren van de persen. Vrijwel geen maandag verstrijkt zonder dat Der Spiegel met een onthulling komt, al is die dan niet altijd van even groot gewicht.

Der Spiegel heeft altijd meer gedaan dan het volgen van actuele gebeurtenissen; het blad oefent zelf invloed uit op de gang van zaken. Zo ontstaan 'affaires' en die zijn er in Augsteins lange loopbaan rijkelijk geweest. Zijn nerveuze temperament en aandrang om machthebbers van welke signatuur ook (maar vooral die van de CDU) te bestoken, stonden daar borg voor. Beroemd geworden zijn de affaires of schandalen waarbij partij noch vakbond werden gespaard: de Neue Heimat-affaire in 1982, het Flick-schandaal in datzelfde jaar, de Barschel-affaire in '87, de affaire-Lafontaine in 1992.

Maar het meest beroemd werd de zogenaamde 'Spiegel-affaire' van 1962. In dat jaar publiceerde Augstein een goed gedocumenteerd artikel over de twijfelachtige weerbaarheid van de Duitse defensie, dat de toenmalige CSU-minister van defensie, Franz Josef Strauss, tot razernij bracht. Op beschuldiging van landverraad werden Augstein en enkele van zijn medewerkers gearresteerd, een actie die voor Strauss als een boemerang werkte. Uiteindelijk was hij het die als minister af moest treden en gold Augstein als de grote morele overwinnaar. Augstein kon zijn 'furor teutonicus' tegen de CDU voortzetten, van Adenauer tot Kohl. Met de behoefte aan de uitoefening van democratische controle door de pers had dat volgens CDU-bestuurslid Heiner Geissler weinig van doen. Augsteins kruistocht tegen de CDU was “uitdrukking van zijn manische afkeer van Adenauers politiek Duitsland aan het Westen te willen binden”.

De opvatting dat daarmee de kans op een Duitse hereniging werd opgeofferd, deelde Augstein - hij schreef toen nog onder het pseudoniem Jens Daniel - met die andere figuur die het Westduitse media-landschap grondig zou beinvloeden: Axel Springer. Maar waar Springer zich uiteindelijk tot een rabiate anti-communist ontwikkelde, daar plaveide Augstein met zijn Spiegel de weg voor Willy Brandts Ostpolitik. Niet dat Augstein de sociaal-democraten in zijn kritiek spaarde, maar hij hield wel vast aan zijn motto dat “in geval van twijfel Der Spiegel links staat”.

De laatste jaren - de jaren na de Duitse hereniging - is Augsteins nationalisme steeds sterker zijn commentaren gaan beheersen. Hij is een verklaard tegenstander van het Verdrag van Maastricht, dat hij voor een slecht geformuleerd broedsel van oververmoeide ambtenaren houdt. Mismoedig en argwanend blikt hij daarbij richting Parijs, alsof hij de ware dreiging uit het westen verwacht. De Fransen, zo is zijn overtuiging, zijn op de Duitse mark uit. “De politieke klasse in Parijs is de Duitsers nog steeds vijandig gezind”, zei Augstein in een recent interview met zijn eigen, jonge redacteuren. Als de dertigers protesteren en hem revanchisme verwijten, zegt hij: “Als u de waarheid niet wilt horen, moet u een andere baas zoeken.” De waarheid, dat is Augsteins waarheid. Dat gebod geldt nu al 46 jaar.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden