Ontzuiling nekte de hervormde boekenreus

Vroeger verliet geen zondagsschoolkind de kerstviering zonder sinaasappel én een kinderboek van G. F. Callenbach. De uitgeverij bestaat nu 150 jaar maar is niet meer dan een schim van de hervormde boekenfabriek die zij ooit was. Hoe de machtigste uitgever van Nederland verschrompelde.

Volgens protestantschristelijke opvoeders kon een kind zich geen buil vallen aan een boekje van uitgeverij G. F. Callenbach te Nijkerk. De inhoud was voorbeeldig christelijk en de personages, jong en oud, gedroegen zich als modelburgers.

In 1854, anderhalve eeuw geleden, bracht domineeszoon G.F. Callenbach (1833-1916) zijn eerste producten op de lezersmarkt: prekenboeken en andere theologische werken, de meeste van de hand van zijn vader. In de eerste helft van de twintigste eeuw was de jaarlijkse productie van kinderboeken, romans en theologische werken ongekend. Callenbachs hervormde 'boekjesfabriek' groeide uit tot een toonaangevend protestants-christelijk uitgevershuis. De jarige Callenbach is nu niet meer dan een schim van het eens zo machtige bedrijf. Hoe kon deze reus zo verschrompelen?

Callenbachs levensbeschouwelijke uitgangspunten wortelden in het Réveil, de Frans-Zwitserse opwekkingsbeweging, met als sleutelbegrippen persoonlijke bekering en bevindelijke vroomheid én een sterke drang tot evangelisatie. De zondagsschoolboekjes zijn het meest in het oog springende voorbeeld van Callenbachs drang om Gods boodschap onder een breed publiek te brengen: decennialang kregen honderdduizenden protestantse kinderen na de traditionele kerstviering naast een beker warme chocolademelk en een sinaasappel óók een boekje van Callenbach cadeau.

Vanaf 1880 verspreidde de uitgever jaarlijks in de herfst onder de besturen van christelijke dagscholen, zondagsscholen en knapen-en meisjesverenigingen een catalogus waarin de nieuwe oogst werd gepresenteerd. Met behulp van een formulier konden de besturen aangeven welke boekjes ze wilden bestellen en ook hoeveel: bij afname van meerdere exemplaren ontving men een aanzienlijke kwantumkorting.

Deze slimme marketingtruc bezorgde de uitgever grote oplagen: in de vooroorlogse november-en decembermaanden verlieten kisten en dozen vol boeken Nijkerk per trein en vrachtwagen. Maar deze kwantumkorting bracht de uitgeverij in de tweede helft van de jaren twintig in de problemen: de winstmarges bij de zondagsschoolboekjes slonken dramatisch. Omdat daarnaast ook het aantal abonnees van de door Callenbach in het leven geroepen Vereeniging Christelijke Bibliotheek (VCB), waarin romans voor volwassen uitkwamen, jaarlijks daalde, dreigde er een tekort aan liquide middelen. Het afstoten van de zondagsschoolboekjes, het verliesdraaiende segment van de uitgeverij, was geen optie: de Réveilgedachte, de bijbelse boodschap voor weinig geld onder een breed publiek te verspreiden, was belangrijker dan het dienen van Mammon, de geldgod uit het bijbelboek Mattheus (6,24).

Er braken moeilijke tijden aan, al merkte de buitenwacht hier weinig van: april 1931 betitelde het landelijke protestantse dagblad De Nederlander Callenbach nog als de machtigste uitgever. In de jaren dertig kroop het verlieslijdende bedrijf, als door God geholpen, uit het dal. De VCB werd omgedoopt tot de Nobel-reeks, waarin de pennenvruchten van jonge, veelbelovende auteurs uitkwamen. 'Spraakmakend' waren de sociaal-christelijke ro-Godsdienstonderwijs mans 'Burgers in nood' (1935) en 'Een zoon begraaft zijn vader' (1938) van H.M. van Randwijk. Bestsellers als 'Bartje' (1936) van Anne de Vries en 'Sil de strandjutter' (1940) van Cor Bruijn tilden de uitgeverij uit de rode cijfers.

De Nobel-reeks werd de kurk waarop het familiebedrijf lange tijd dreef. Daarnaast slaagde de uitgeverij er in om studies van vooraanstaande hervormde theologen onder de aandacht van een breed publiek te brengen: werk van H. Berkhof, A.A. van Ruler, K.H. Miskotte en Karl Barth verscheen onder Callenbachs vlag.

George Frans Callenbach - vierde generatie - was de laatste telg die in 1965 als directeur aantrad. Hij kwam aan het roer van een solide familiebedrijf, maar ontdekte snel zwakke plekken: door ontzuiling en ontkerkelijPriesterstudenten king liepen de inkomsten van de succesvolle Nobel-reeks terug en ook de andere fondsen, zondagsschoolboekjes en theologie, hadden te kampen met een afkalvend lezerspubliek. De tegenvallende inkomsten uit de traditionele fondsen werden in de jaren zestig en zeventig gecompenseerd door de geschriften van de Leidse hoogleraar J.H. van den Berg, een eigenzinnige zenuwarts die bij toeval - een bevriend theoloog stuurde hem naar Nijkerk - in de uitgeversstal van Callenbach terecht was gekomen. Van den Bergs baanbrekende studies, zoals 'Psychologie van het ziekbed' (1952) en het veelgeroemde 'Metabletica, of leer der veranderingen' (1956) - een boek over de historische psychologie -, zijn talloze malen herdrukt.

Van den Bergs boeken waren goedlopende Fremdkörper, het lezerspubliek stoorde zich niet aan het Callenbachlogo. Pogingen om ook andere boeken met een neutrale signatuur op de markt te brengen, mislukten echter jammerlijk. Door de sterke reformatorische associaties die aan het Callenbachlogo kleefden, was het niet mogelijk nieuw lezerspubliek aan te boren. Maar ook de christelijke lezers stoorden zich aan de nieuwe uitgaven, omdat Gods woord erin ontbrak.

Vanaf 1975 ging Callenbach deel uitmaken van Bosch & Keuning NV, een andere uitgeversmastodont uit de protestantse zuil. Medio jaren negentig fuseerde Bosch & Keuning met uitgeverij Kok - hervormd en gereformeerd leven nu samen in één groot protestantschristelijk uitgevershuis te Kampen. De naam Callenbach bestaat nog steeds, zij het als imprint van Kok. Het eens zo reusachtige Callenbach-fonds is teruggebracht tot één genre: het oude vertrouwde degelijke protestantschristelijke kinderboek. Trots presenteert Grietje Zuidema, de huidige uitgever, in de najaarscatalogus 2004-2005 haar nieuwe boeken. Opvallend is dat naast moderne kinderbijbels en nieuwe auteurs de oude Callenbachgarde prominent aanwezig is: Anne de Vries' 'Reis door de nacht'

(1960), W.G. van de Hulsts spannende jongensboeken 'Willem Wijcherts'

(1909) en 'Peerke en z'n kameraden'

(1919) en Hesba Strettons 'Jessica's eerste gebed' (1867) - bestsellers die longsellers zijn geworden. Boeken waaraan kinderen zich geen buil zullen vallen: ook als dwerg staat Callenbach in de 21ste eeuw garant voor de verspreiding van Gods woord.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden